Към съдържанието

В едно изречение може да се намира друго изречение, което да изпълнява функцията на част от изречението. Такова второстепенно изречение се нарича подчинено. Подчинените изречения най-често нямат функционален показател и обикновено започват с въвеждаща частица, наречена подчинителен съюз:

Други подчинителни съюзи са: se ('ако'), ĉar ('защото'; 'тъй като'), dum ('докато' [за едновременност]), ĝis ('докато' [за изпълнимост]), kvankam ('въпреки че', 'макар че'), kvazaŭ ('сякаш'), ol ('от' [при сравнение]) и apenaŭ ('едва').

Ke

La subjunkcio ke ne vere montras ian signifon. Ĝi nur montras la komencon de subfrazo, kiu ne havas alian subjunkcion. Ke-frazo povas roli en multaj diversaj frazroloj. La frazrolon oni povas evidentigi, se oni anstataŭigas la ke-frazon per la tabelvorto tio. Kelkfoje oni uzas la vorteton tio kaj ke-frazon kunlabore, precipe kiam necesas indiki la frazrolon de la ke-frazo per prepozicio.

Ke-изречения като подлог, допълнение или обстоятелствено пояснение

  • Okazis, ke la reĝino mortis.Tio okazis. - Стана така/Случи се така, че кралицата почина. → Така се случи.
  • Ŝajnas, ke pluvos.Tio ŝajnas. - Изглежда, че ще вали. → Така изглежда.
  • Estas vero, ke ŝi havis sur si pantoflojn.Tio estas vero. - Истина е, че тя е с пантофи. → Това е истина.
  • Kompreneble, ke mi lin amas. - Разбира се, че го обичам.

    Сказуемото се подразбира: Estas kompreneble, ke mi lin amas.Tio estas komprenebla. Kompreneble има окончание -e, понеже е сказуемно определение към подчиненото изречение. Когато се замени с tio, трябва да се замени съответно и kompenebla.

  • Diru al la patro, ke mi estas diligenta.Diru tion al la patro. - Кажи на татко, че съм прилежен. → Кажи това на татко.
  • Mi volas ke vi tien iru.Mi volas tion. - Искам да идеш/идете там. → Искам това.
  • Se li scius, ke mi estas tie ĉi, li tuj venus al mi.Se li scius tion... - Ако (той) знаеше, че съм тук, щеше да дойде веднага при мен. → Ако (той) знаеше това…
  • Subite li aŭdis, ke iu alrajdas de la vojo al la domo.Subite li aŭdis tion. - Внезапно той чу, че някой приижда от пътя към къщата. → Внезапно той чу това.
  • Mi pensas, ke ne.Mi pensas tion. - Мисля, че не. → Мисля това.

    La subfrazo estas draste mallongigita, = ...ke tiel ne estas, aŭ simile.

  • Li vekiĝis per tio, ke iu lin skuis. = Li vekiĝis per skuado. - Той се събуди с това, че някой го е разтърсил. = Той се събуди с тресене.
  • Tiam ŝi ekploris pro tio, ke ŝi estas tiel malbela. = Tiam ŝi ekploris pro sia malbeleco. - Тогава тя заплака за това, че е толкова грозна. = Тогава тя заплака заради грозотата си.
  • Via patro neniam povis ekrigardi vin sen tio, ke li batus sin en la bruston kaj ĝemus. = ...sen brustobatado kaj ĝemado. - Баща ти никога не можеше да те погледне, без да се бие в гърдите и да пъшка. = …без биене в гърдите и пъшкане.
  • Ne por tio mi estas ĉi tie, ke mi alportadu manĝon al la loĝantoj. = Mi estas ĉi tie ne por alportado de manĝo al la loĝantoj. - Не съм тук, за да разнасям храна на жителите.

Se la prepozicio estas pri, oni normale forlasas ĝin (kaj la helpan tio):

  • Ili nin kulpigas, ke ni agas maljuste. = Ili nin kulpigas pri tio, ke... - Те ни обвиняват, че действаме нечестно. = Те ни обвиняват за това, че…
  • Petu ŝin, ke ŝi sendu al mi kandelon. = Petu ŝin pri tio, ke... - Помолѝ я да ми прати свещ. = Помолѝ за това да…

La prepozicion por oni normale metas rekte antaŭ ke-frazo sen helpa tio. La plenan esprimon por tio ke oni tre malofte uzas. Oni uzas ankaŭ anstataŭ rekte antaŭ ke, kaj kelkfoje malgraŭ, krom kaj sen:

  • Jen prenu ankoraŭ du panojn kaj unu ŝinkon, por ke vi ne bezonu malsati. - Ето, вземи още няколко хляба и шунка, за да не се налага да гладуваш.
  • Ŝi tuj lavis sian kruĉon kaj ĉerpis akvon en la plej pura loko de la fonto kaj alportis al la virino, ĉiam subtenante la kruĉon, por ke la virino povu trinki pli oportune. - Тя веднага изми стомната си и наля вода от най-чистото място на извора и я занесе на жената, придържайки същевременно стомната, за да може жената да пие по-удобно.
  • Anstataŭ ke ĉiu lernas diversajn lingvojn, ĉiuj ellernadu unu saman lingvon. - Вместо всеки да учи различни езици, всички да изучават един и същ език.
  • Li klopodis daŭrigi, malgraŭ ke li estis tre laca. Malgraŭ (tio) ke = kvankam. - Той се стараеше да продължи, въпреки че бе много уморен.
  • Mi nenion pli postulus, krom ke oni montru al mi sindonecon kaj estimon. - Нищо повече не бих желал, освен да ми се покаже себеотдайност и уважение.
  • Vi ne povas ĝin tuŝi, sen ke ĝi rompiĝus. - Не можеш да го докоснеш, без (то) да се счупи.

Iafoje oni uzas simplan ke-frazon sen por anstataŭ por (tio) ke:

  • Ŝi bone lin kovris, ke li ne malvarmumu denove. = ...kovris por ke li ne malvarmumu denove. - Тя го зави добре, за да не се простуди отново.
  • Tie estis unu riĉa virino, kiu retenis lin, ke li manĝu ĉe ŝi. = ...por ke li manĝu ĉe ŝi. - Tie estis unu riĉa virino, kiu retenis lin, ke li manĝu ĉe ŝi. = ...por ke li manĝu ĉe ŝi.

Nur por ke, malgraŭ ke, anstataŭ ke, krom ke kaj sen ke estas ĝenerale akceptitaj. Sed nur malkutimeco estas argumento kontraŭ frazoj kiel: Ni parolis, pri ke la prezoj ĉiam altiĝas. Oni argumentis, kontraŭ ke ili ekloĝu en la urbo. Li sukcesis eskapi, pro ke vi dormis. Tio okazis, antaŭ ke mi naskiĝis. Malkutimeco estas tamen forta argumento. Oni ne senbezone esprimu sin en maniero tiel nekutima, ke oni eble ne estas komprenata. Prefere oni do uzu helpan tio: pri tio ke, kontraŭ tio ke k.t.p. Anstataŭ antaŭ (tio) ke kaj post (tio) ke oni uzas antaŭ ol kaj post kiam. Anstataŭ pro ke oni uzu pro tio ke, tial keĉar.

Ke-frazoj kiel suplemento

Ofte ke-frazo rolas kiel suplemento, kiu klarigas la signifon de vorto.

  • De s-ro Bourlet mi ricevis la sciigon, ke li ne volas publikigi la projekton en la "Revuo". - От д-р Бурле получих известието, че не иска да публикува проекта в „Ревуо“.
  • Ŝi estis plena de timo, ke la infano mortos. - Тя бе изпълнена със страх, че детето ще умре.
  • Li metis la kondiĉon, ke oni ne instruu al ŝi la Kristanan religion. - Той постави условието да не му проповядват християнската вяра.
  • Tio estis la unua fojo, ke ŝi nomis ŝin sia filino. - Това бе първият път, в който тя я нарече своя дъщеря.

    Multaj uzas kiam anstataŭ ke en ĉi tiaj frazoj. Ke estas normale pli taŭga, ĉar tia ĉi ke-frazo plej ofte ne montras, kiam okazis la fojo, sed klarigas la enhavon de la fojo.

  • Estis tia ventego, ke la tegoloj deflugis de la tegmentoj. - Имаше такъв силен вятър, че керемидите изхвръкнаха от покривите.
  • Ili ambaŭ estis tiel malagrablaj kaj tiel fieraj, ke oni ne povis vivi kun ili. - И двамата са толкова неприятни и горделиви, че не може да се живее с тях.
  • Ili enpakis tiom da libroj, ke ili ne povis ĉion porti. - Те взеха толкова книги, че не можеха да ги носят.
  • Vi ne estas kulpa, ke vi fariĝis tio, kio vi estas. = ...kulpa pri tio, ke... - Не си виновен, че си станал това, което не си. = Не си виновен за това, че…
  • Ŝi estis tute certa, ke tio estos plenumita. = ...certa pri tio ke... - Тя бе напълно сигурна, че това ще бъде изпълнено. = Тя бе напълно сигурна за това, че…
  • Kiel feliĉa mi estas, ke mi ĝin scias! - Колко съм щастлив, че го знам!

    Ĉi tie la ke-frazo montras kaŭzon. Oni povus do anstataŭ ke uzi ĉar.

  • Ĉion mi permesis al vi escepte, ke vi faru tion ĉi. = ...kun la escepto, ke vi faru tion ĉi. - Ĉion mi permesis al vi escepte, ke vi faru tion ĉi. = ...kun la escepto, ke vi faru tion ĉi.

Ke-изречение като сказуемо

Ke-frazo povas esti predikativa priskribo de substantiva frazparto:

  • La vero estas, ke mi amas vin. - Истината е, че те обичам.
  • La esenco de la sciigoj estis, ke al ili estas bone. - Същината на новините бе, че им е добре.

Пропускане на ke

Понякога ke се пропуска пред подчиненото изречение, но почти само в непряката реч:

  • Mi diras al vi, ŝi ricevos. = Mi diras al vi, ke ŝi ricevos. - Казвам ти, тя ще получи. = Казвам ти, че тя ще получи.
  • La vetero baldaŭ malboniĝos, ŝajnas. = Ŝajnas, ke la vetero baldaŭ malboniĝos. - Времето скоро ще се подобри, изглежда. = Изглежда, че времето скоро ще се подобри.

Въпросителни подчинени изречения

Ако подчиненото изречение е въпрос, то започва с ĉu или с таблична дума на ki-. Въпросителните подчинени изречения изпълняват същата функция като ke-изреченията.

  • Diru, ĉu mi povos veni. - Кажи дали ще мога да дойда.

    La ĉu-demando estas objekto de diru.

  • Ŝi ne sciis, ĉu ŝi nur sonĝisĉu tio estis efektivaĵo. - Тя не знаеше дали просто е сънувала, или бе действителност.

    Estas du objektaj ĉu-demandoj ligitaj per .

  • Ĉu tio estas roso aŭ larmoj, tion neniu povis vidi. - Дали онова е роса или сълзи, никой не можа да види.

    La ĉu-demando estas objekto kun helpa tio.

  • Li provis, ĉu la pordo estas nefermita. - Той провери дали вратата е отворена.

    La ĉu-demando estas objekto de provis.

  • La tuta afero dependas de tio, ĉu ŝi venos aŭ ne. - Цялата работа зависи от това дали тя ще дойде, или не.

    La demando estas de-adjekto kun helpa tio.

  • Mi dubas, ĉu vi estas feliĉa. - Съмнявам се да си щастлив.

    La demando rolas kiel pri-adjekto. = Mi dubas pri tio, ĉu...

  • Li faris al mi la demandon, ĉu mi bone fartas. - Тя ми зададе въпроса дали съм добре.

    La demando estas suplemento de la vorto demandon.

  • Mia sola demando al vi estas, ĉu vi amas min. - Единственият ми въпрос към теб е дали ме обичаш.

    La demando estas subjekta predikativo.

  • Kion ni nun faru, estas demando tre malfacila. - Какво да направим сега, е много труден въпрос.

    La KI-demando rolas kiel subjekto de estas.

  • Mi montris al la infano, kie kuŝas ĝia pupo. - Показах на детето къде лежи куклата му.

    Въпросът е допълнение към montris.

  • Mi volus scii, kiom de la ŝtofo ili jam pretigis. - Бих искал да знам колко плат вече са му дали назаем.

    Въпросът е допълнение към scii.

  • Mi ne scias, ĝis kiam ili restos ĉi tie. - Не знам докога ще останат тук.

    Въпросът е допълнение.

  • Kiel longe ni estis en la malliberejo, tion mi ne scias. - Колко дълго бяхме в затвора, не знам.

    La demando estas objekto kun helpa tio.

  • Nun mi venis, por informi vin, kio estos kun via popolo en la estonta tempo. - Сега идвам, за да ти кажа какво ще стане с народа ти в бъдеще.

    La demando estas pri-adjekto, sed pri tio estas forlasita: ...por informi vin pri tio, kio estos...

  • La demando pri tio, kia estos la formo de tiu lingvo, estas por mi afero negrava. - Въпросът отново това, каква ще бъде формата на този език, за мен е незначително нещо.

    La demando estas rekta priskribo de la demando pere de helpa tio.

В някои езици се използва една и съща дума за ĉu ('ли') и se ('ако'). На есперанто обаче, подобно на български, има две отделни думи, като ĉu въвежда въпрос, se – условие. Смисловата разлика е голяма:

  • Morgaŭ li diros, ĉu li venos.Morgaŭ li diros "jes, mi venos" aŭ "ne, mi ne venos". - Утре ще каже дали ще дойде. ≈ Утре ще каже: „Да, ще дойда“ или „Не, няма да дойда“.

    La ĉu-demando estas objekto de diros. = Morgaŭ li diros la respondon al la demando, ĉu li venos.

  • Morgaŭ li diros, se li venos. = Morgaŭ li diros (ion), sed tio okazos nur se li venos. - Утре ще каже дали ще дойде. = Утре ще каже (нещо), но това ще се случи само ако дойде.

    La se-frazo estas kondiĉa adjekto.

Относителни подчинени изречения

Табличните думи на ki- също така въвеждат подчинени изречения, без да им придават въпросително значение. Често такава ki-дума представя по някакъв начин нещо, което се намира и в главното изречение. Такива ki-думи се наричат относителни, тъй като посочват връзка между главното и подчиненото изречение.

Относително kiu

Често е трудно да се отдели относителното kiu-изречение от главното изречение, тъй като смисълът зависи от двете изречения заедно:

  • Ŝi prenis la plej belan arĝentan vazon, kiu estis en la loĝejo. - Тя взе най-хубавата сребърна ваза, която се намираше (букв. „бе(ше)“) в жилището. = Ŝi prenis la plej belan arĝentan vazon. + La plej bela arĝenta vazo estis en la loĝejo.

    Отделните изречения не са истински. Kiu-изречението е необходимо, за да се ограничи значението на частта la plej belan arĝentan vazon.

Мнозина не слагат запетаи преди и след kiu-изреченията, които обаче са необходими за смисъла на цялото изречение. За това обаче не съществуват правила. Винаги може да се сложат запетаи.

Rilata kiu-frazo normale staras tuj post la koncerna vorto, sed iafoje en alia pozicio, ekz. en la komenco de la tuta frazo. Tiam la priskribata vorto estas ĉiam tiu aŭ havas tiu antaŭ si:

  • Kiu volas perfektiĝi en Esperanto, al tiu mi rekomendas la diversajn lernolibrojn kaj vortarojn. = Al tiu, kiu volas perfektiĝi en Esperanto, mi rekomendas... - Който иска да се усъвършенства на есперанто, на него препоръчвам разнообразните учебници и речници. = На онзи, който иска да се усъвършенства на есперанто, препоръчвам…
  • Kiun malĝojo ne turmentis, tiu ĝojon ne sentas. = Tiu, kiun malĝojo ne turmentis, ne sentas ĝojon. - Когото тъга не го гложди, той радост не изпитва. = Този, когото тъга не го гложди, не изпитва радост.

Iafoje unu ĉefvorto havas pli ol unu rilatan kiu-frazon kiel epiteton. Normale oni por klareco almetas konjunkcion, ekz. kajsed: Hieraŭ mi vidis viron, kiu promenis sur la strato, kaj kiu portis grandan valizon. Ambaŭ kiu-frazoj rilatas al la vorto viron. Se estas pli ol du rilataj kiu-frazoj, sufiĉas meti kunligilon antaŭ la lasta kiu-frazo: Jen estas afero, kiu estas tre utila, kiu helpos vin en multaj okazoj, kaj kiun vi tre zorge gardu. Ĉiuj tri kiu-frazoj estas epiteto de la vorto afero.

Iafoje rilata kiu-frazo estas tre malforte ligita al la vorto, kies epiteto ĝi estas. Tia kiu-frazo simple daŭrigas la rakontadon. Oni same bone povus uzi apartan ĉeffrazon. Plurakonta kiu-frazo ĉiam staras en la fino de la ĉeffrazo:

  • Ŝi kun ĝentila rideto transdonis la leteron al la anglino, kiu leviĝis, faris saluton kaj eliris el la ĉambro. = Ŝi kun ĝentila rideto transdonis la leteron al la anglino, kaj tiu (poste) leviĝis... - С вежлива усмивка тя подаде писмото на англичанката, която стана, поздрави я и излезе от стаята. = С вежлива усмивка тя подаде писмото на англичанката, която (след това) стана […].
  • Kelkaj estimataj scienculoj per sugestio falis en kaptilon, el kiu ili tamen baldaŭ retiriĝis. = ...falis en kaptilon, sed ili tamen baldaŭ retiriĝis el ĝi. - Няколко уважаеми учени чрез някакво внушение попаднаха в капан, от който обаче скоро се измъкнаха. = …попаднаха в капан, но скоро успяха да се измъкнат от него.
  • Li ŝuldas al mi mil eŭrojn, kiun sumon li ne repagis malgraŭ plurfoja rememorigo. = Li ŝuldas al mi mil eŭrojn. Tiun sumon li ne repagis... - Той ми дължи хиляда евро, която сума не отплати въпреки неколкократното напомняне. = Той ми дължи хиляда евро. Тази сума не е отплатил…

Относително kio

Rilata kio povas esti uzata kiel subjunkcio simile al rilata kiu. Oni uzas rilatan kio anstataŭ rilata kiu, se la subfrazo estas epiteto de tabelvorto je O:

  • Mi volas, ke tio, kion mi diris, estu obeata. = Mi volas, ke tio estu obeata. + Mi diris tion. - Mi volas, ke tio, kion mi diris, estu obeata. = Mi volas, ke tio estu obeata. + Mi diris tion.
  • Mi faros ĉion, kion mi povos, por trovi por vi konforman okupon. - Ще направя всичко, каквото мога, да ти намеря съобразно занимание.
  • La juvelista laboro enhavas en si nenion, kio superus miajn fortojn. - Работата на бижутер няма в себе си нищо, което да надвишава силите ми.
  • Vi rakontis al mi ion, kion mi neniam forgesis. - Ти ми разказа нещо, което никога не забравих.
  • Neniu faris ion eminentan, kio meritus mencion. - Никой не направи нищо знаменито, което да си заслужава да се спомене.

    En tiaj ĉi okazoj, kiam post la tabelvorto je O sekvas adjektiva epiteto, oni ankaŭ povas uzi rilatan kiu: ...faris ion eminentan, kiu meritus mencion.

Описаната таблична дума често се подразбира:

  • Redonu, kion vi prenis. = Redonu tion, kion vi prenis. - Върни каквото взе. = Върни това, което взе.
  • Post du aŭ tri tagoj mi jam ne havos per kio hejti la ĉambron. = ...ne havos ion, per kio mi povus hejti la ĉambron. - След два или три дни вече няма да имам с какво да топля стаята. = […] няма да имам нищо, с което да топля стаята.

Oni uzas rilatan kio anstataŭ kiu, se la subfrazo estas epiteto de substantiveca adjektivo kun tre ĝenerala signifo. Oni povus diri, ke la vorto io estas subkomprenata post la adjektivo. Sed efektive oni neniam uzas tian plenan esprimon kun io:

  • La sola, kion mi deziras, estas: ke la mondo havu lingvon internacian. (≈ La sola io, kion mi deziras...) - Единственото, което желая, е светът да има международен език. (≈ *Единственото нещо, което желая, […]*)
  • La unua, kion li faris vespere, estis tio, ke li elprenis la nukson. - Първото, което той правеше вечер, бе да вземе ореха.
  • Okazis la plej bona, kion oni povus imagi. - Случи се най-хубавото, което човек може да си представи.

Se oni ja enmetas substantivon, ekz. afero, oni devas ĉiam uzi rilatan kiu: La sola afero, kiun mi deziras... La unua afero, kiu okazis... Okazis la plej bona afero, kiun oni povus imagi.

Se la signifo de substantiveca adjektivo estas malpli abstrakta, kaj oni subkomprenas ian veran substantivon, tiam oni uzu kiu:

  • Vi ne estas la unua [persono], kiu parolas al mi en tia maniero. - Ти не си единственият (човек), който ми говори по такъв начин.
  • Ĉiu estis ravata de la nova kaj bela [afero], kiun ŝi vidis. - Всеки бе очарован от новото и хубаво (нещо), което тя видя.

Oni uzas rilatan kio anstataŭ kiu ankaŭ por priskribi tutan frazon. Tiam kio reprezentas la ideon de la tuta frazo:

  • Li donadis multe da mono al la malriĉuloj, kio estis tre laŭdinda. - Той раздаде много пари на бедните, което е доста похвално. = Li donadis multe da mono al la malriĉuloj. + Tio estis tre laŭdinda.

    Kio reprezentas la tutan frazon: Li donadis multe da mono al la malriĉuloj.

  • Ŝi havas ŝatokupon, kio estas bona. = Estas bone, ke ŝi havas ŝatokupon. - Тя има любимо занимание, което е хубаво. = Хубаво е, че тя има любимо занимание.

    Да се сравни с: Ŝi havas ŝatokupon, kiu estas bona. = Тя има хубаво любимо занимание.

  • La filmo estis tute teda, pro kio li foriris jam antaŭ la fino. = Ĉar la filmo estis tute teda, li foriris... - Филмът бе напълно скучен, заради което той си отиде още преди края. = Понеже филмът бе напълно скучен, той си отиде…
  • Oni proponis al li oficon de kuriero, kio promesis esti tre enspeziga afero. - Oni proponis al li oficon de kuriero, kio promesis esti tre enspeziga afero.

    Ĉi tie kio ne reprezentas la ideon oni proponis al li oficon de kuriero, sed la ideon ke li eble havos oficon de kuriero, aŭ havi oficon de kuriero.

Emfazaj frazturnoj kun rilata kiukio

Ekzistas speciala emfaza frazturno, en kiu oni uzas prezenton per la verbo esti plus rilatan subfrazon kun kiukio:

  • Li decidas pri ĉi tiaj aferoj.Estas li, kiu decidas pri ĉi tiaj aferoj. - Той решава относно такива неща. → Той е този, който решава относно такива неща.

    La ĉeffrazo estas li prezentas la subjekton emfaze.

  • Ni manĝas makaroniojn.Tio, kion ni manĝas, estas makaronioj.Estas makaronioj [tio], kion ni manĝas. - Ядем макарони. → Това, което ядем, са макарони. → Макарони е това, което ядем.

    Силно наблягане на макарони.

Ofte oni povas emfazi pli facile per la vortordo: Pri ĉi tiaj aferoj decidas li. Makaroniojn ni manĝas.

Относително kies

Относителното kies най-често посочва собственост или принадлежност:

  • Jen venas la verkisto, kies librojn ĉiuj legas. - Ето го писателя, чиито книги всички четат. = Jen venas verkisto. + Ĉiuj legas la librojn de tiu verkisto.

    Книгите принадлежат на този писател (тъй като той ги е написал).

  • La ĉambro, kies pordon la pordisto malfermis, estis sufiĉe vasta. - Стаята, чиято врата портиерът отвори, е достатъчно просторна. = La ĉambro estis sufiĉe vasta. + La pordisto malfermis la pordon de la ĉambro.

Rilata kies ankaŭ povas montri la sencan objekton aŭ subjekton de aga substantivo:

  • Ĝi estas ia ennovaĵo, pri kies akceptado aŭ neakceptado oni devas konsiliĝi. - То е някакво обновление, относно чието одобрение или отхвърляне трябва да се съветваме. = Ĝi estas ia ennovaĵo. + Oni devas konsiliĝi pri la akceptado aŭ neakceptado de tiu ennovaĵo.

    La suplemento de tiu ennovaĵo montras la sencan objekton de (ne)akceptado: Oni devas konsiliĝi, ĉu oni akceptu aŭ ne akceptu tiun ennovaĵon.

  • La serpento, de kies mordo mortis via patro, nun portas lian kronon. - Змията, от чието ухапване умря баща ти, сега носи неговата корона. = La serpento nun portas lian kronon. + Via patro mortis de la mordo de la serpento.

    De la serpento montras la sencan subjekton de mordo: Via patro mortis, ĉar la serpento mordis lin.

В някои езици съществува дума, която е сходна на kies, но която има повече значения. Есперантското kies може да означава единствено на кого – и то, когато става дума за собственост/притежание, пряко допълнение или подлог по смисъл. Kies не може да означава от кого, на кого, за кого или др.: Venis grupo de junuloj, el kiuj du estis miaj filoj. (Дойде група от младежи, от които двама бяха мои(те) синове.) Не е възможно: …junuloj, kies du estis miaj filoj. Самостоятелното изречение е: Du el la junuloj estis miaj filoj. (Двама от младежите бяха мои(те) синове.) Става дума за разграничение на индивидите от групата. Трябва да се каже el la junuloj, а не de la junuloj. Затова kies тук не е възможно да се използва. Nia asocio, al kiu ne apartenas tiuj personoj, ne havas ian ajn respondecon pri iliaj agoj. (Нашата асоциация, към която не принадлежат тези хора, няма никаква отговорност спрямо техните действия.) Не е възможно: Nia asocio, kies ne apartenas… Самостоятелното изречение е: Tiuj personoj ne apartenas al nia asocio. (Тези хора не принадлежат към нашата асоциация.) Никога не се казва aparteni de. Затова и не е възможно да се употреби kies.

Относително kiam

Относителното kiam може да въвежда подчинено изречение за време. Такова подчинено изречение може да се отнася към времеви израз в главното изречение или към подразбиращото се tiam:

  • Antaŭhieraŭ, kiam mi estis en la urbo, mi aĉetis novan robon. - Онзиден, когато бях в града, купих нова рокля. = Antaŭhieraŭ mi aĉetis novan robon. + Tiam mi estis en la urbo.
  • Kiam Nikodemo batas Jozefon, tiam Nikodemo estas la batanto kaj Jozefo estas la batato. - Когато Никодим бие Йосиф, то тогава Никодим е биещият, а Йосиф – битият.
  • Kiam oni estas riĉa, [tiam] oni havas multajn amikojn. - Когато човек е богат, (тогава) има много приятели. = Tiam oni havas multajn amikojn. + Tiam oni estas riĉa.
  • Kiam mi venis al li, [tiam] li dormis. - Когато дойдох при него, (тогава) той спеше.

Относителното ki-изречение може да има предлог за време пред себе си. Предлогът посочва функцията на цялото kiam-изречение, не на думата kiam:

  • Post kiam ŝi estis mallongan tempon en la arbaro, fariĝis nokto. = Post mallonga estado en la arbaro fariĝis nokto. - След като остана известно време в гората, стана нощ. = След кратко стоене в гората стана нощ.
  • De kiam naskiĝis mia filino, mi estas kiel alia homo. = De la naskiĝo de mia filino mi estas kiel alia homo. - Откакто се роди дъщеря ми, съм като друг човек. = От раждането на дъщеря ми съм като друг човек.
  • Adam vivis, post kiam naskiĝis al li Set, okcent jarojn. = ...post la naskiĝo de Set... - Адам живя, след което му се роди Сет, осемстотин години. = …след раждането на Сет…

Se oni enmetas tiam en tiajn frazojn, la prepozicio staru antaŭ tiam: Adam vivis, post tiam, kiam naskiĝis al li Set, 800 jarojn.

Ĉe demanda kiam estas alie. Prepozicio antaŭ demanda kiam montras la rolon de kiam, ne de la tuta demanda frazo: Ŝi demandis, ĝis kiam mi restos hejme. = Ŝi demandis, ĝis kiu tempo mi restos hejme.

Rilata kie

Rilata kie povas enkonduki lokan subfrazon. Tia subfrazo povas rilati al loka esprimo en la ĉeffrazo aŭ al subkomprenata tie:

  • Mi volis resti tie, kie mi estis. - Исках да остана там, където бях. = Mi volis resti tie. + Mi estis tie.
  • Kie fumo leviĝas, tie fajro troviĝas. - Където има дим, има и огън. (букв. „Където пушек се надига, там огън се намира.“)
  • Jen la loko, de kie venis la bruo. - Ето мястото, откъдето дойде шумът. = Jen (estas) la loko. + De tiu loko venis la bruo.
  • Ĉie, kien mi venas, troviĝas ia malbonaĵo, kiu premas la koron. - Навсякъде, където идвам, има някаква лошотия, която стяга сърцето.

Anstataŭ rilata kie oni povas ofte uzi en kiu(j), ĉe kiu(j), sur kio aŭ simile, precipe se la subfrazo estas epiteto de substantivo, kiu ne rolas kiel loka adjekto en la ĉeffrazo. Sed kie estas ofte pli eleganta:

  • Kelkajn fojojn mi eĉ legis longajn artikolojn pri mia afero, kie estis videble, ke la aŭtoroj eĉ ne vidis mian verkon. = ...longajn artikolojn pri mia afero, en kiuj estis... - Няколко пъти дори съм чел дълги статии относно делото си, в които (букв. „където“) беше ясно, че авторите дори не са виждали творбата ми.

    Longajn artikolojn pri mia afero не е обстоятелствено пояснение за място, а пряко допълнение.

  • Ne troviĝas, kie sidi. = Ne troviĝas io, sur kio oni povus sidi. - Няма (букв. „не се намира“) къде да се седне. = Не се намира нещо, на което може да се седне.

Относително kia

Относителното kia може да въвежда подчинено изречение, изразяващо някаква характеристика. Относителното ki-изречение може да се отнася към tia, tiaspeca или tiuspeca в главното изречение:

  • Ŝi ne estas tia, kia devas esti reĝino. - Тя не е такава, каквато трябва да бъде една кралица. = Ŝi ne estas tia. + Reĝino devas esti tia.
  • Kia oni vin vidas, tia oni vin taksas. - Какъвто те видят, за такъв те смятат. = Tia oni vin taksas. + Tia oni vin vidas.
  • Regis tia frosto, kian ni ĉe ni ne havas eĉ en la plej kruela vintro. - Царуваше такъв мраз, какъвто при нас не сме имали дори в най-суровата зима. = Regis tia frosto. + Tian froston ni ĉe ni ne havas eĉ en la plej kruela vintro.
  • La arbo de la suno estis belega arbo tia, kian ni neniam vidis. - Дървото на слънцето бе такова красиво дърво, каквото никога не бяхме виждали.

Ако относително ki-изречение се отнася към съществително име с tia, може да се използва и относително kiu: Vi havas plenan rajton uzi la monon en tia maniero, kiu ŝajnas al Vi la plej bona.

Относителното kiu посочва някакъв индивид, докато относителното kia посочва вид:

  • Mi uzis tiun aŭton, kiu povas veturi tre rapide. - Ползвах онази кола, която може да се движи много бързо.

    Говори се за точно определена кола. Тя може да се движи много бързо.

  • Mi uzis tian aŭton, kia povas veturi tre rapide. - Ползвах такава кола, каквато можеше да се движи много бързо.

    Говори се за вид кола. Всички коли от този вид могат да се движат много бързо.

Sed en tiuj ĉi ekzemploj jam tiun kaj tian sufiĉe klare montras la distingon inter individuo kaj speco. Oni povas do uzi kiu en ambaŭ subfrazoj. Pli ofte oni preferas kiu, sed kia pli akcentas, ke temas pri speco.

Uzu rilatan kia nur antaŭ frazo kun verbo. Antaŭ sola frazparto, aŭ grupo de frazpartoj sen verbo, oni uzu komparan kiel: Li vizitis (tiajn) urbojn kiel Parizo. Ne diru: ...urbojn kia Parizo.

Относително kiel

Rilata kiel povas enkonduki manieran aŭ gradan subfrazon. Rilata kiel-frazo rilatas al tiel en la ĉeffrazo, sed ofte tiel estas forlasita:

  • Oni ludas sur fortepiano, tamen tre mallaŭte kaj tiel bele, kiel ŝi neniam antaŭe aŭdis. - Oni ludas sur fortepiano, tamen tre mallaŭte kaj tiel bele, kiel ŝi neniam antaŭe aŭdis.
  • Li komprenas predikon [tiel], kiel bovo [komprenas] muzikon. - Той разбира от проповед (така), както волът (разбира от) – музика.

Rilata kiel-frazo iafoje priskribas tutan frazon. Tiam kiel reprezentas la ideon de la tuta frazo, simile al rilata kio: Ŝia beleco, kiel oni diris, estas la deloga beleco de la malbono. = Ŝia beleco estas la deloga beleco de la malbono. + Tiel oni diris. = Oni diris, ke ŝia beleco estas...

Относително kiom

Rilata kiom povas enkonduki kvantan aŭ mezuran subfrazon. Rilata kiom-frazo rilatas al tiom en la ĉeffrazo, sed ofte tiom estas forlasita:

  • Vi faris por nia afero tiom multe, kiom neniu alia ĝis nun faris. - Ти направи за нашето дело толкова много, колкото никой друг досега не е правил. = Vi faris por nia afero tiom multe. + Neniu alia ĝis nun faris tiom.
  • Nun vi ricevos tiom multe da mono, kiom vi volas havi. - Сега ще получиш толкова пари, колкото искаш да имаш.
  • Ĉiuj donas al mi prunte [tiom], kiom mi volas. - Всички ми дават назаем (толкова,) колкото искам.

Подчинено изречение с относително kiom често посочва някакво ограничение:

  • La kompatinda stana soldato tenis sin, kiom li povis, tute rekte. - La kompatinda stana soldato tenis sin, kiom li povis, tute rekte.

    Силите му бяха ограничени.

  • Unu el la plej kuraĝaj knaboj kaj iom post iom ankaŭ ĉiuj aliaj ekkantis strofon el malnova kanto pri cikonioj, kiom ili tion memoris. - Unu el la plej kuraĝaj knaboj kaj iom post iom ankaŭ ĉiuj aliaj ekkantis strofon el malnova kanto pri cikonioj, kiom ili tion memoris.

    Estis limoj de ilia memoro. Ili ne povis kanti pli ol la memoro permesis.

Относително kial

Ankaŭ kial estas uzata kiel rilata vorto, sed nur kiel suplemento de substantivoj kiel kaŭzomotivo, kaj eĉ tiam nur tre malofte:

  • La efektiva kaŭzo, kial ili ne aliĝas al ni, estas tio, ke ili timas. - Действителната причина, поради която не се записаха при нас, е, че ги е страх. = La efektiva kaŭzo estas tio, ke ili timas. + Tial ili ne aliĝas al ni.

    Oni povas ankaŭ diri ...la kaŭzo, pro kiu ili ne aliĝas al ni... Pli ofte oni tamen uzas ke-frazon: ...la kaŭzo, ke ili ne aliĝas al ni...

Oni do ne uzas frazojn kiel: Ili foriris tial, kial mi foriris. Sed oni diras: Ili foriris pro la sama kaŭzo, kial mi foriris. Aŭ pli ofte: ...pro la sama kaŭzo, pro kiu mi foriris.

Por reprezenti tutan frazon, kiu montras kialon, oni povas uzi pro kio: Mi ne ricevis vian leteron, pro kio mi ne respondis. Oni ankaŭ povas renversi la frazokonstruon, uzante ĉar: Ĉar mi ne ricevis vian leteron, mi ne respondis.

Rilata kial-frazo ne montras mem kaŭzon aŭ motivon. La kaŭzon montras la vorto, al kiu la kial-frazo rilatas, kaj la vorteto kial reprezentas tiun kaŭzon en la subfrazo. Por enkonduki subfrazon, kiu mem montras kaŭzon aŭ motivon, oni uzas precipe ĉar: Ili foriris, ĉar mi foriris. (Mia foriro estas la kaŭzo de ilia foriro.)

Изпускане на таблична дума на ti-

Rilata KI-vorto ofte rilatas al samspeca TI-vorto en la ĉeffrazo. Ofte oni povas subkompreni la TI-vorton sen ŝanĝi la signifon. Ne ekzistas absolutaj reguloj, kiam oni povas forlasi TI-vorton. Plej grava estas la klareco: Se la frazo fariĝas tro malklara, oni ne forlasu la TI-vorton. La rilata KI-vorto kaj la responda TI-vorto devas normale havi la saman formon: Ili estu de la sama tabelvorta grupo (tiu — kiu, tio — kio, tiel — kiel k.t.p.), kaj ili havu la saman rolmontrilon, aŭ ili estu ambaŭ sen rolmontrilo.

  • Tiu, kiu havas forton, havas rajton.Kiu havas forton, havas rajton. - Този, който има сила, има право. → Който има сила, има право.
  • Kiu okupas sin je meĥaniko, estas meĥanikisto, kaj kiu okupas sin je ĥemio, estas ĥemiisto. = Tiu, kiu okupas sin... - Който се занимава с механика, е механик, а който се занимава с химия, е химик. = Този, който се занимава…
  • Mi pagis al tiu, al kiu oni devis [pagi].Mi pagis, al kiu oni devis. - Платих на онзи, на когото трябваше (да се плати). → Платих на когото трябваше.

Oni normale ne ellasas solan tiuntiujn: Mi finfine provis tiujn, kiujn vi tiom laŭdis. Ne diru: Mi finfine provis, kiujn vi tiom laŭdis.

Se tiu staras antaŭ substantivo kiel difinilo de ĝi, oni ne povas forlasi tiu sen ŝanĝi la signifon. Sed oni ofte povas ŝanĝi tiu al la sen grava signifoŝanĝo: Li ankoraŭ ne redonis tiun libron, kiun li pruntis de mi.Li ankoraŭ ne redonis la libron, kiun li pruntis de mi. Se oni dirus: Li ankoraŭ ne redonis libron, kiun..., temus pri unu el tiuj libroj, kiun li pruntis de mi. La signifo ŝanĝiĝus.

  • Tio, kio pasis, ne revenos.Kio pasis, ne revenos. - Това, което е минало, няма да се върне. → Каквото е минало, няма да се върне.
  • Li tuj faris tion, kion mi volis.Li tuj faris, kion mi volis. - Той веднага направи това, което исках. → Той веднага направи каквото исках.

Se tio kaj kio havas prepozicion, oni prefere ne ellasu tio: Marta renkontiĝis kun tio, kun kio renkontiĝas milionoj da homoj. Ne: Marta renkontiĝis, kun kio renkontiĝas...

Se rilata kiam-frazo rilatas al tiam, oni plej ofte forlasas tiam. Oni retenas tiam nur se oni volas emfazi: Kiam oni estas riĉa, [tiam] oni havas multajn amikojn.

Вместо post tiam, kiam, de tiam, kiam и т.н. обикновено се използва само post kiam, de kiam и т.н. Затова tiam се пропуска, но се запазва предлогът. В такива случаи предлогът се отнася не към думата kiam, а към цялото kiam-изречение: Post tiam, kiam ŝi estis mallongan tempon en la arbaro, fariĝis nokto.Post kiam ŝi estis mallongan tempon en la arbaro, fariĝis nokto.

Вместо ĝis (tiam), kiam може да се каже просто ĝis. Също така не се използва dum (tiam), kiam, а просто dum. Ĝis и dum са сами по себе си подчинителни съюзи и не се нуждаят от помощно kiam. Вместо antaŭ tiam, kiam обикновено се използва antaŭ ol.

Ако относителното kie-изречение се отнася към едно-единствено tie, често tie се пропуска, но може и да се запази с цел наблягане: Kie estas pano, [tie] ne mankas panpecetoj.

Относителното kia-изречение винаги се отнася към tia в главното изречение. Най-често tia се запазва, но ако изречението остава ясно, може да се пропусне: Li havas [tian] kapon, kian vi ne trovos en la tuta mondo.

Относителното kiel-изречение винаги се отнася към tiel в главното изречение, но често tiel се подразбира: Ne vivu [tiel] kiel vi volas, vivu [tiel] kiel vi povas.

Относителното kiom-изречение винаги се отнася към tiom в главното изречение, но често tiom се подразбира: Da pulvo ni havas [tiom] kiom vi volas.

Относителното kies-изречение изключително рядко се отнася към ties в главното изречение. Когато обаче се отнася, ties може да се пропусне: Kies ĝi estas, ties ĝi restu.

Относителното kial-изречение никога не се отнася към tial в главното изречение.

Ellaso de TI-vorto normale ne eblas, kiam la TI-vorto kaj la rilata KI-vorto havas malsamajn rolmontrilojn, aŭ kiam unu el ili havas kaj la alia ne havas rolmontrilon:

  • Не се казва: Mi konas, kiu venis., а: Mi konas tiun, kiu venis.. Не се казва: Ĝi estas besto, kian vi timas., а: Ĝi estas tia besto, kian vi timas.
  • Ne eblas: Ili loĝas, de kie mi venas. Oni devas diri: Ili loĝas tie, de kie mi venas. Ankaŭ ne eblas: Li devenas, kien mi iros. Necesas: Li devenas de tie, kien mi iros. Ankaŭ ne eblas forlasi tie, sed konservi prepozicion, kiu starus antaŭ tie. Ne diru: Li venas de kie mi loĝas. Diru: Li venas de tie, kie mi loĝas.

En kelkaj lingvoj eblas iafoje forlasi rilatan KI-vorton. Tio ne eblas en Esperanto. Ne diru: La viro, mi vidis, portis valizon. Diru: La viro, kiun mi vidis, portis valizon. Ne diru: Nun estas la horo, ŝi normale alvenas. Diru: Nun estas la horo, kiam ŝi normale alvenas.

En iuj lingvoj oni povas iafoje forlasi la rilatan KI-vorton, sed konservi eventualan prepozicion, kiu tiam staras sola ie en la subfrazo (eĉ en la fino). Tio estas absolute neebla en Esperanto. Prepozicio devas stari antaŭ tiu frazparto, kies rolon ĝi montras. Ne diru: Mi vidis tiun knabinon, vi parolis pri. Nepre diru: Mi vidis tiun knabinon, pri kiu vi parolis.

Se

Se = "sub la kondiĉo ke, kun la supozo ke, en la okazo ke". Se enkondukas subfrazon, kiu montras kondiĉon, supozon aŭ okazon:

  • Se li scius, ke mi estas tie ĉi, li tuj venus al mi. = En la okazo, ke li scius... - Se li scius, ke mi estas tie ĉi, li tuj venus al mi. = En la okazo, ke li scius...

    Използва се условно наклонение, тъй като става дума за чисто въображаема ситуация.

  • Se mi estus sana, mi estus feliĉa. = Sub la kondiĉo, ke mi estus sana... - Ако бях здрав, щях да съм щастлив. = При условие че бях здрав…
  • Se li havas multe da mono, li verŝajne aĉetos aŭton. - Ако има много пари, той навярно ще купи кола.

    La AS-formo kaj OS-formo (indikativo) montras, ke povas esti realeco. Povas esti, ke li vere havas multe da mono, sed oni ne scias certe.

  • Se iu havas multe da mono, tiu havas ankaŭ multe da problemoj. - Ако някой има много пари, то той има също много проблеми.

    La AS-formoj montras, ke temas pri ĉiam valida principo.

  • Tiu ĉi libro havas sesdek paĝojn; tial, se mi legos en ĉiu tago po dek kvin paĝoj, mi finos la tutan libron en kvar tagoj. - Тази книга има шейсет страници; затова, ако чета всеки ден по петнайсет страници, ще завърша цялата книга за пет дни.

    Ankaŭ eblas uzi kondicionalon en ĉi tiaj frazoj. Ĉe estonta tempo ne eblas ĉiam fari striktan distingon inter fantazio kaj fakto, ĉar la estonteco ĉiam estas necerta.

Kiam se-frazo troviĝas frazkomence, oni ofte uzas tiam en la ĉeffrazo por helpi al klareco. Tiam reprezentas la ideon de la se-frazo. Oni povas ankaŭ uzi tiuokaze, tiaokaze aŭ simile: Se ĉiu balaos antaŭ sia pordo, tiam en la tuta urbo estos ordo.

Iafoje tio en la ĉeffrazo reprezentas la ideon de antaŭa se-frazo: Se ŝi havas multe da mono, tio ne nepre signifas, ke ŝi estas feliĉa. = Se ŝi havas multe da mono, la fakto, ke ŝi havas multe da mono, ne nepre signifas...

Se estas uzata ankaŭ en ĉeffrazo por esprimi fortan deziron, kiu verŝajne estas nerealigebla. La verbo havas ĉiam US-formon en tia frazo: Ho, se mi estus sola! Se mi ne havus infanon! = Mi deziregas, ke mi estu sola, ke mi ne havu infanon (sed tio ne eblas). Oni povas diri, ke vera ĉeffrazo estas subkomprenata: Ho, se mi estus sola, tiam mi estus feliĉa! Oni povas uzi nur en deziraj se-frazoj por fortigi la deziran signifon: Ho, se mi nur estus sola! Ho, se mi nur povus esti tiu feliĉulo!

Ĉar

Ĉar = "pro tio ke". Ĉar enkondukas subfrazon, kiu montras kaŭzon aŭ motivon:

  • La tranĉilo tranĉas bone, ĉar ĝi estas akra. = Ke la tranĉilo estas akra, estas la kaŭzo, ke ĝi tranĉas bone. - Ножът реже добре, тъй като е остър. = Това, че ножът е остър, е причината той да реже добре.
  • Ĉar vi estas tiel servema, mi faras al vi donacon. - Тъй като си толкова услужлив, ще ти направя подарък.
  • Venigu la kuraciston, ĉar mi estas malsana. - Доведете лекаря, че съм болен.
  • Li estas mia onklo, ĉar mia patro estas lia frato. - Той ми е чичо, тъй като баща ми му е брат.

    Фактът, че баща ми му е брат, е причината да го наричам свой чичо.

Se ĉar-frazo troviĝas frazkomence, oni ofte uzas tial en la ĉeffrazo. Tial reprezentas la ideon de la ĉar-frazo: Ĉar la aŭtoro de la lingvo Esperanto tuj en la komenco rifuzis unu fojon por ĉiam ĉiujn personajn rajtojn kaj privilegiojn rilate tiun lingvon, tial Esperanto estas "nenies propraĵo". En la fino de la longa ĉar-frazo oni eble forgesis, ke ĝi komenciĝis per ĉar. Tial enkondukas la sekvon de la kaŭzo, kaj memorigas, ke temas pri kaŭzo. Kelkfoje oni uzas tial rekte antaŭ ĉar por emfazi: Mi petas tion ĉi tial, ĉar mi scias la inklinon de la plimulto da homoj. Post tial oni uzas tamen normale ke-frazon. Tial ke = pro tio ke = ĉar: Tio ĉi estas nur tial, ke la ideo mem de lingvo "tutmonda" estas tiel alta kaj alloga. La varianton pro tio ĉar oni tamen ne uzu.

Dum

Dum enkondukas tempan subfrazon. Dum-frazo montras ion, kio daŭras samtempe kun la ĉeffrazo. Oni uzas dum, se kaj la subfrazo kaj la ĉeffrazo estas pli-malpli daŭraj, kaj daŭras dum pli-malpli la sama tempo:

  • Unu el la vojaĝantoj gardodeĵoris, dum la aliaj dormis. - Един от пътуващите пазеше, докато другите спяха.

    La gardodeĵorado daŭris samtempe kiel la dormado.

  • Restu apud mi, dum mi kun li ekstere parolos. - Остани до мен, докато говоря с него навън.

Ofte dum-frazo montras ion, kio kontrastas al la ĉeffrazo. Tiam la tempodaŭra signifo povas malfortiĝi kaj iafoje preskaŭ malaperi:

  • Dum interne ĉio kantadis kaj ĝojadis, ŝi sidis malgaja en sia ĝardeneto. - Докато вътре всичко пееше и се радваше, тя седеше тъжна в градинката си.

    Двете действия, които действително са били едновременни и продължителни, са били силно противоположни едно на друго.

  • Li estas nur unufoja mensoginto dum vi estas ankoraŭ nun ĉiam mensoganto. - Той е лъгал само веднъж, докато ти и сега лъжеш.

    La du statoj estas ja samtempaj (kvankam la ago de la unufoja mensoginto okazis antaŭe), sed grava estas la kontrasto inter la unufoja mensogo kaj la ĉiama mensogado.

Dum estis komence nur subjunkcio. Poste dum fariĝis ankaŭ prepozicio: Dum la manĝado venas apetito.

Se ne ambaŭ agoj estas daŭraj, aŭ se oni ne volas aparte montri daŭrecon, oni uzas rilatan kiam. Tiam la du agoj eble estas samtempaj nur momente: Kiam mi venis al li, li dormis. Kiam oni estas riĉa, oni havas multajn amikojn. Dum kaj kiam montras malsamajn nuancojn. Oni do ne uzu ambaŭ samtempe. Ne diru: Tio okazis, dum kiam mi loĝis en Romo. Diru ...dum mi loĝis en Romo, se temas pri longedaŭra okazado. Diru ...kiam mi loĝis en Romo, se estis mallongedaŭra okazaĵo, aŭ se la daŭreco ne gravas.

Ĝis

Ĝis enkondukas subfrazon, kiu montras la tempan finpunkton de la ĉeffrazo. Kiam la ago de la ĝis-frazo komenciĝas, la ago de la ĉeffrazo finiĝas:

  • Ili persekutos vin, ĝis vi pereos. - Ili persekutos vin, ĝis vi pereos.

    Kiam vi pereos, finiĝos la persekutado.

  • Malĝoje ŝi eliris el la palaco kaj iris dum la tuta tago tra kampoj kaj marĉoj, ĝis ŝi venis al la granda arbaro. - Malĝoje ŝi eliris el la palaco kaj iris dum la tuta tago tra kampoj kaj marĉoj, ĝis ŝi venis al la granda arbaro.

    Kiam ŝi venis al la granda arbaro, ĉesis la irado.

  • Ili jam obstine celados al ĝi ĉiam pli kaj pli kaj ne ĉesos en sia celado tiel longe, ĝis ili la aferon atingos. - Ili jam obstine celados al ĝi ĉiam pli kaj pli kaj ne ĉesos en sia celado tiel longe, ĝis ili la aferon atingos.

Ĝis-frazo ĉiam montru ion pli-malpli momentan. Ne diru: Mi restis, ĝis li dormis. Diru: Mi restis, ĝis li ekdormis. Aŭ: Mi restis, ĝis mi vidis, ke li dormas. Aŭ simile.

En tempa subfrazo estas superflue, eĉ evitinde, aldoni kiam post ĝis. Ne diru: Mi daŭrigos demandadi, ĝis kiam vi respondos. Diru simple: Mi daŭrigos demandadi, ĝis vi respondos. Ĝis estas mem subjunkcio, kaj ne bezonas helpon de kiam. Sed se temas pri demanda subfrazo, ĝis kiam estas tute normala: Mi demandis, ĝis kiam ili restos tie.

Povas ŝajni strange, ke oni uzu ĝis kiam nur ĉe demandoj. La klarigo estas, ke nedemanda ĝis kiam estas tute alia frazkonstruo ol demanda ĝis kiam. La simileco estas nur ŝajna. Antaŭ nedemanda subfrazo ĝis rilatas al la tuta subfrazo: Mi daŭrigos demandadi, ĝis kiam vi respondos. = Mi daŭrigos demandadi ĝis la tempo de via respondo. En demanda subfrazo tamen ĝis rilatas nur al kiam: {5} = {6} Ĉe ĉi tia demanda subfrazo, kaj ĝis kaj kiam estas nepre bezonataj por la signifo. Ĉe tempa ĝis-frazo kiam estas tamen tute superflua. Aldono de tia superflua kiam povus iafoje eĉ kredigi, ke temas pri demando, kvankam tiel tute ne estas.

Iuj erare aldonas ne en ĝis-frazo (pro nacilingva influo), kio donas tute malĝustan sencon. Oni diras ekz.: Mi rifuzos kredi al viaj vortoj, ĝis vi ne donos pruvojn. La intencita senco estas, ke la ago "rifuzi kredi al viaj vortoj" ĉesos en la momento, kiam pruvoj ja estos donitaj. Oni do devas diri: Mi rifuzos kredi al viaj vortoj, ĝis vi donos pruvojn. Se oni uzas dum anstataŭ ĝis, oni tamen uzu ne: Mi rifuzos kredi al viaj vortoj, dum vi ne donos pruvojn. La ago "rifuzi kredi al viaj vortoj" daŭros dum tiu tempo, kiam vi ne donos pruvojn (ĝis la momento, kiam vi ja donos pruvojn).

Ĝis estas dekomence ne nur subjunkcio, sed ankaŭ prepozicio: Post la vespermanĝo niaj fratoj eliris kun la gastoj el sia domo kaj akompanis ilin ĝis ilia domo.

Kvankam

Kvankam enkondukas subfrazon, kiu montras nesufiĉan kaŭzon aŭ nesufiĉan malhelpaĵon. Kvankam-frazo montras ion, kio ne sukcesas malhelpi la ĉeffrazan ideon:

  • Ŝi edziniĝis kun sia kuzo, kvankam ŝiaj gepatroj volis ŝin edzinigi kun alia persono. - Тя се омъжи за съпруга си, въпреки че родителите ѝ искаха да се омъжи за друг.

    Тя се е омъжила за съпруга си въпреки желанието на родителите си.

  • Ĉemizojn, kolumojn, manumojn kaj ceterajn similajn objektojn ni nomas tolaĵo, kvankam ili ne ĉiam estas faritaj el tolo. - Ĉemizojn, kolumojn, manumojn kaj ceterajn similajn objektojn ni nomas tolaĵo, kvankam ili ne ĉiam estas faritaj el tolo.

    Ni ja nomas ilin tolaĵo. La fakto, ke ili ne ĉiam estas el tolo, ne malhelpas tion.

Se kvankam-frazo staras komence, oni ofte por klareco uzas tamen en la ĉeffrazo:

  • Kvankam la pasintaj tagoj povis ŝin prepari al tia sorto, ĝi tamen estis surprizo. - Kvankam la pasintaj tagoj povis ŝin prepari al tia sorto, ĝi tamen estis surprizo.
  • Kvankam blinda kaj maljuna, li en la daŭro de tre mallonga tempo perfekte ellernis Esperanton. = Kvankam li estis blinda kaj maljuna... - Макар и сляп и стар, в продължение на много дълго време той перфектно изучи есперанто. = Макар че е бил сляп и стар…

Neniam uzu sed (nek kaj) por helpi kvankam-frazon. Ne diru: Kvankam mi ne volis tion, sed mi faris. Diru: Kvankam mi ne volis tion, mi tamen faris. Aŭ: Mi ne volis tion, sed mi tamen faris.

Kvankam tre similas al malgraŭ. La diferenco estas, ke kvankam enkondukas subfrazon, dum malgraŭ estas prepozicio, kiu staras antaŭ substantiva frazparto: Ili rifuzis helpi, kvankam mi petegis. = Ili rifuzis helpi malgraŭ mia petego.

Sed ankaŭ malgraŭ povas enkonduki subfrazon kun helpo de ketio ke: Ili rifuzis helpi malgraŭ (tio), ke mi petegis. La esprimo malgraŭ (tio) ke estas malpli kutima, kaj tial pli emfaza ol kvankam. Ekzistas ankaŭ la eĉ pli forta esprimo spite ke, kiu montras intencan kontraŭstaron: Ili rifuzis spite ke mi petegis. Ankaŭ + se povas iafoje havi similan signifon. + se montras, ke estus surprize, se la afero ne povus malhelpi: Ili rifuzus, eĉ se mi petegus.

Kvazaŭ

Kvazaŭ = "tiel kiel estus se". Kvazaŭ povas enkonduki subfrazon, kiu montras fantazian komparon:

  • Tie ili sidis kune, kvazaŭ ili estus gefianĉoj. = Ili sidis kune tiel, kiel estus, se ili estus gefianĉoj. - Там седяха заедно, като че/сякаш че са годеници. = Те седяха заедно така, сякаш че са годеници.

    Те не са били годеници, а само са изглеждали като такива.

  • Ŝi kuris al li renkonte, kvazaŭ ŝi volus lin kisi. Ŝi tion ne faris. - Ŝi kuris al li renkonte, kvazaŭ ŝi volus lin kisi. Ŝi tion ne faris.
  • Estas al mi kvazaŭ mi sonĝus. - Estas al mi kvazaŭ mi sonĝus.
  • Mi havas tian senton, kvazaŭ mi kisus mian patrinon! = Mi havas tian senton, kian mi havus, se mi kisus mian patrinon. - Mi havas tian senton, kvazaŭ mi kisus mian patrinon! = Mi havas tian senton, kian mi havus, se mi kisus mian patrinon.

En tiaj kvazaŭ-frazoj oni uzu normale kondicionalon. Sed, se kvazaŭ-frazo iel redonas ies penson, tiam oni plej ofte uzu indikativon. Tiam temas pri nerekta parolo, en kiu oni ĉiam uzu la verboformon de la iama penso aŭ diro: Ŝi havis la senton, kvazaŭ tio estas ŝia arbo.

Kvazaŭ ofte rolas kiel adverbeca vorteto (kiu tute ne enkondukas subfrazon). Tiam oni normale uzas nur indikativon: Ili vidas en mi personon, kiu kvazaŭ ludas la rolon de ia reĝo.

Ol

Ol povas enkonduki tempan subfrazon, se antaŭ tiu subfrazo estas la vorto antaŭ:

  • Antaŭ ol li atingis sian celon, la suno subiris. = Pli frue ol tiam, kiam li atingis... - Преди да достигне целта си, слънцето залезе.
  • Mi ne manĝos, antaŭ ol mi diros mian aferon. = Mi ne manĝos pli frue ol tiam, kiam mi diros mian aferon. - Mi ne manĝos, antaŭ ol mi diros mian aferon. = Mi ne manĝos pli frue ol tiam, kiam mi diros mian aferon.

Ol plej ofte montras komparojn kunlabore kun plialia. Ankaŭ en antaŭ ol temas pri komparo. Oni komparas du tempojn. Unu el tiuj tempoj estas pli frua, do antaŭa. Logike oni povus ankaŭ uzi antaŭ kiam, same kiel oni uzas post kiam. Alternative oni povus same logike uzi post ol anstataŭ post kiam. Sed jam delonge estas kutimo uzi antaŭ ol kaj post kiam. Ambaŭ estas logikaj. Logikaj estus ankaŭ antaŭ ke (= antaŭ tio ke), kaj post ke (= post tio ke), sed tiuj esprimoj ne estas praktike uzataj. Estas rekomendinde uzi antaŭ ol kaj post kiam, ĉar ili estas plej facile komprenataj ĝuste pro sia kutimeco.

Ако главното изречение има същия подлог, може вместо подчинено изречение да се използва antaŭ ol + инфинитив: Oni devas iri longan distancon, antaŭ ol veni al la rivero.

Apenaŭ

Apenaŭ plej ofte estas adverbeca vorteto, sed ĝi ankaŭ povas esti subjunkcio de tempa subfrazo. Tiam apenaŭ signifas "tuj post kiam" aŭ "preskaŭ samtempe kiam". Tiaj apenaŭ-frazoj staras ĉiam antaŭ la ĉeffrazo:

  • Apenaŭ ŝia patrino ŝin rimarkis, ŝi kriis al ŝi: "Nu, mia filino?" = Tuj post kiam ŝia patrino ŝin rimarkis (preskaŭ samtempe), ŝi kriis... - Apenaŭ ŝia patrino ŝin rimarkis, ŝi kriis al ŝi: "Nu, mia filino?" = Tuj post kiam ŝia patrino ŝin rimarkis (preskaŭ samtempe), ŝi kriis...
  • Apenaŭ ŝi ektuŝis ŝian brakon, el la buŝo de Janjo elsaltis krieto de doloro. - Apenaŭ ŝi ektuŝis ŝian brakon, el la buŝo de Janjo elsaltis krieto de doloro.

Alternative oni povas uzi apenaŭ kiel adverbecan vorteton en ĉeffrazo: Apenaŭ ŝi ektuŝis ŝian brakon, kiam el la buŝo... La frazo kiam el la buŝo... estas nun tempa subfrazo.

Обратно нагоре