Към съдържанието

Наставката -aĉ въвежда пренебрежителност или долнокачественост на думата, към която се прилепя.

  • domo ('къща') → domaĉo ('съборетина', 'бордей') = лоша, западнала, разпадаща се къща
  • ĉevalo ('кон') → ĉevalaĉo ('кранта')
  • babili ('бърборя', 'бъбря') → babilaĉi ('бръщолевя', 'дрънкам') = говоря глупости, злословнича
  • aĉa = долнокачествен, безполезен, безстойностен

Наставката -ad посочва продължително действие.

  • uzo ('употреба') → uzado ('употребяване', 'използване') = продължителна, редовна употреба
  • viziti ('посещавам') → vizitadi = посещавам редовно, често
  • konstruo ('строеж', 'градеж') = нещо построено, начин на строене или действието строене → konstruado ('строене', 'градене') = действието (продължително) строене
  • martelo ('чук') → marteli ('чукам') = чукам с чук → martelado ('чукане') = действието да се чука с чук
  • reĝo ('крал'; 'цар') → reĝi ('царувам') → reĝado ('царуване') = действието да се царува

Se oni volas montri, ke temas pri ago, sed ne deziras la daŭran signifon de AD, oni devas uzi alian agan radikon sen daŭra signifo, aŭ esprimi sin tute alie: martelado (daŭra) → martelbato = unu bato per martelo; brosado (daŭra) → brostiro = unu frota tiro per broso.

Наставката -aĵ посочва нещо конкретно (конкретен предмет) или външно проявено качество.

  • bela ('красив', 'хубав') → belaĵo ('красота', 'хубост') = нещо красиво или хубаво
  • utila ('полезен') → utilaĵo = полезна вещ
  • dolĉa ('сладък') → dolĉaĵo ('сладкиш') = нещо, характеризиращо се със сладък вкус (напр. бонбон, торта и т.н.)
  • nova ('нов') → novaĵo ('новина') = нещо, което току-що или наскоро се е случило
  • fari ('правя') → faraĵo = нещо изработено
  • desegni ('рисувам') → desegnaĵo ('рисунка') = нещо нарисувано
  • kreski ('раста') → kreskaĵo ('растение') = нещо, което расте
  • kovri ('покривам') → pokrivaĵo ('покривало') = нещо, с което покриваме нещо друго
  • amuzi ('забавлявам') → amuzaĵo ('забавление') = нещо, с което човек забавлява себе си или другиго
  • havi ('имам') → havaĵo ('има̀не', 'имот')
  • trinki ('пия') → trinkaĵo ('напитка') = нещо за пиене
  • konstruo = действието строене, начин на строене; нещо построено → konstruaĵo ('постройка', 'сграда') = нещо построено (обикновено къща)
  • ligno ('дърво (материал)') → lignaĵo = дървено изделие; нещо, направено от дърво
  • araneo ('паяк') → araneaĵo ('паяжина') = мрежата, която паякът плете
  • azeno ('магаре') → azenaĵo ('магария') = подла, непочтена постъпка
  • ĉirkaŭ ('около') → ĉirkaŭaĵo ('околност') = пространство около нещо (напр. град или село)
  • postpostaĵo = pugo, sidvangoj
  • sen senco ('без смисъл') → sensencaĵo ('безсмислица') = нещо лишено от смисъл
  • kokidokokidaĵo = manĝaĵo el kokido
  • ovo ('яйце') → ovaĵo = ястие с яйца
  • glacio ('лед') → glaciaĵo ('сладолед')
  • aĵo = konkreta afero (de nedifinita speco)

Oni povas iafoje aldoni participan sufikson por plia precizeco: draŝataĵo (greno, kiun oni draŝas), draŝitaĵo (greno, kiun oni jam draŝis), draŝotaĵo (greno, kiun oni intencas draŝi), brulantaĵo (io, kio estas brulanta), brulintaĵo (io, kio jam brulis). Normale tamen simpla AĴ-vorto plene sufiĉas.

AN

AN = "membro de grupo, loĝanto de loko, adepto de doktrino, persono kiu apartenas al loko" k.s.

  • klubo ('клуб') → klubano ('член на клуб') = човек, участващ в някакъв клуб
  • Eŭropo (Европа) → eŭropano ('европеец') = жител на Европа
  • Indonezio (Индонезия) → indoneziano ('индонезиец') = жител на Индонезия
  • vilaĝo ('село') → vilaĝano ('селянин') = жител на село
  • islamo ('ислям') → islamano ('мюсюлманин') = последовател на исляма
  • respubliko ('република') → respublikano ('републиканец') = поддръжник на идеята държавата да бъде република; член на партия, която се води републиканска
  • ŝipo ('кораб') → ŝipano ('корабчия') = човек, който служи на кораб
  • estraro ('правителство') → estrarano ('управник') = член на правителство
  • sama lando ('една и съща страна/държава') → samlandano ('съотечественик') = жител на същата страна/държава
  • ano ('член') = член на общество, партия, семейство и др.; aniĝi ('присъединявам се') = ставам член на някаква група

AR

Наставката -ar назовава съвкупност или група от еднородни същества или предмети.

  • homo ('човек') → homaro ('човечество') = всички представители на човешката раса в света
  • birdo ('птица') → birdaro ('птици', 'птиче царство') = всички птици по света или в някакъв регион
  • gazeto ('вестник') → gazetaro ('преса') = всички вестници в град, държава и др.
  • verko ('творба') → verkaro ('творчество') = всичките творби на автор
  • estro ('началник') → estraro ('ръководство', 'ръководен отдел'; 'правителство') = подбрана група от началници на някаква организация
  • arbo ('дърво') → arbaro ('гора') = място с много дървета едно до друго
  • haro ('косъм') → hararo ('коса') = съвкупността от всички косми върху нечия глава
  • ŝafo ('овца') → ŝafaro ('стадо овце') = много овце, събрани вкупом на едно място
  • meblo ('мебел') → meblaro ('обзавеждане') = всички мебели в стая, апартамент, дом или др.
  • altaj montoj ('високи планини') → altmontaro ('планинска област') = масив или верига от високи планини
  • vorto ('дума') → vortaro ('речник') = книга със списък от думи с обяснения към тях
  • horo ('час') → horaro ('разписание') = списък с часове, в които се случва някакво събитие
  • ŝtupeto ('стъпало (на стълба)') → ŝtupetaro ('стълба') (може също да се каже и eskalo)
  • vagono ('вагон') → vagonaro ('влак') = серия от свързани помежду си вагони, които са теглени от локомотив (може да се използва и trajno)
  • aro = grupo, kolekto, grego k.s.

ĈJ

С наставката -ĉj се образуват галените имена при мъжете. Пред нея се използва съкратена форма на името и обикновено се запазват до пет букви:

  • JohanoJohanĉjo или Joĉjo
  • VilhelmoVilhelĉjo, Vilheĉjo, Vilĉjo или Viĉjo
  • papago ('папагал') → Papĉjo (галено име на мъжки папагал)
  • patro ('баща') → paĉjo ('татко')
  • onklo ('чичо'; 'вуйчо') → oĉjo
  • frato ('брат') → fraĉjo ('братко')

ĈJ, same kiel NJ, estas iom aparta sufikso, ĉar ĝi ne komenciĝas per vokalo, kaj ĉar oni povas mallongigi la radikon antaŭ ĝi. Iafoje oni eble povus unue aldoni la sufikson UL, se tio helpus krei pli bonsonan formon: PetroPetruloPetruĉjo k.s. Tio tamen ne estas tradicia, nek eble tute logika, sed kiam temas pri karesnomoj, nek tradicio, nek logiko, nek rigora gramatiko, estas tre gravaj. Karesnomojn oni fakte povas krei tute laŭplaĉe (ekz. per pruntado el aliaj lingvoj).

EBL

EBL = "povas esti farata". Oni povas uzi EBL nur ĉe transitivaj verboj:

  • manĝi ('ям') → manĝebla ('ядлив') = което може да се яде
  • nombri ('изброявам') → nombrebla ('изброим') = който може да бъде изброен
  • malhavimalhavebla = tia, ke oni povas ĝin malhavi, nenecesa → nemalhavebla = tia, ke oni ne povas ĝin malhavi, necesa
  • kompreni ('разбирам') → kompreneble ('разбираемо') = така, че всеки да може да разбере ясно (често се използва като съкратена форма на memkompreneble)
  • esperiespereble = tiel, ke oni povas esperi la aferon
  • supozisupozeble = tiel, ke oni povas supozi la aferon
  • eble = "povas esti"; eblo = io, kio estas ebla; ebleco = eco de io, kio estas ebla

Oni iafoje uzas EBL (kaj ankaŭ IND kaj END) post verbo, kiu normale estas netransitiva, sed kiu povus havi objekton:

  • iri ('отивам') → irebla ('проходим') = под или над който може да се върви
  • loĝi ('живея', 'обитавам') → loĝebla ('обитаем') = в който може да се живее

Normale oni diras iri sur/laŭ vojo kaj loĝi en domo, sed ankaŭ iri vojon kaj loĝi domon estas korektaj, kvankam tre maloftaj.

EC

Наставката -ec въвежда винаги свойство или качество на нещо; абстрактно понятие.

  • bono = la abstrakta ideo bono → boneco = bono kiel kvalito de io aŭ iu
    • Vi estos kiel Dio, vi scios bonon kaj malbonon. - Ще бъдете като богове, ще знаете добро и зло.
    • Ili admiris la bonecon de lia ago. - Те се възхитиха на добрината на делото му.
  • ruĝo ('червено') = цветът червено → ruĝeco ('червенина', 'руменина') = състояние на червен
    • Ŝiaj blankaj vangoj estis kolorigitaj de freŝa ruĝo. - Белите ѝ бузи бяха обагрени от свежа руменина.
    • La ruĝeco de ŝiaj vangoj malkaŝis ŝiajn sentojn. - Руменината на бузите ѝ разкри чувствата ѝ.
  • longo = horizontala dimensio (ĉiu konkretaĵo havas ian longon) → longeco = la eco esti longa, havi multe da longo
    • Ni mezuris la longon de ĝiaj kruroj, kaj trovis, ke ili estas tre mallongaj. - Измерихме дължината на краката му и открихме, че са много къси.
    • La longeco de ĝiaj kruroj tre surprizis nin. - Дължината на краката му много ни изненада.

      Краката бяха изненадващо дълги.

  • rapido = mezuro de distanco irata en certa tempo (ĉiu moviĝanta afero havas ian rapidon) → rapideco = eco de io, kio iras (tre) rapide
    • La rapido de la aŭto estis nur 20 kilometroj en horo. - Скоростта на колата беше само двайсет километра в час.
    • La aviadilo pasis kun fulma rapideco. - Самолетът мина със светкавична скорост.
  • homo ('човек') → homeco ('човечност')
  • granda animo ('голяма душа') → grandanimeco ('великодушие') = качество на човек, който има голяма (= благородна) душа
  • korekto ('корекция') → korekteco ('коректност')
  • unuunueco = la eco esti kiel unu
  • unuaunuaeco = la eco esti la unua
  • estontaestonteco = estonta tempo. Formoj kiel estonto normale montras personon, kiel ĉiuj participoj kun O-finaĵo, sed iafoje oni uzas estonto kiel mallongigon de estonteco.
  • pasinta ('минал') → pasinteco ('минало') = минало време
  • infano ('дете') → infaneco ('детство') = детска възраст
  • eco = kvalito

Iafoje EC estas uzata mallogike pro influo de naciaj lingvoj: Bedaŭrinde mi ne havas la eblecon tion ĉi fari. Fakte tute ne temas pri eco, sed pri eblo (aŭ eventuale eblaĵo). Diru kiel Zamenhof: Bedaŭrinde mi ne havas la eblon tion ĉi fari. (Se oni hezitas inter eblo kaj ebleco, oni elektu eblo, ĉar ĝi estas resuma formo kaj por ebleco, kaj por eblaĵo, kaj tial eblo apenaŭ iam povas esti malĝusta elekto.)

EC ankaŭ povas esti uzata kun A-finaĵo aŭ E-finaĵo (aŭ verba finaĵo). Tiaj formoj havas normale la signifon "simila, simile, samaspekta kiel, samamaniere kiel":

  • ligneca papero = papero parte aspektanta kiel ligno
  • Ni havas amikecajn rilatojn kun ili. = Ni rilatas kvazaŭ ni estus amikoj. - С тях сме в приятелски отношения. = Отнасяме се един към друг като приятели.

Iafoje oni povas por klareco uzi anstataŭe kunmetaĵojn kun ŝajna, simila, manierastila. Iafoje formoj kun ...eca signifas "rilata al tia eco, pri la koncerna eco": patreca testo = testo pri patreco, testo por eltrovi, ĉu iu estas la patro.

EG

EG = "(plej) alta grado, (plej) granda speco".

  • domo ('къща') → domego ('имение') = (много) голяма къща
  • varma ('топъл') → varmega ('горещ') = много топъл
  • bone ('добре') → bonege ('чудесно') = много добре
  • krii ('викам', 'крещя') → kriegi ('врещя') = викам, крещя силно
  • ŝatiŝategi = tre ŝati
  • dankon!dankegon! = grandan dankon!
  • tretreege = tre tre
  • pordo ('врата') → pordego ('порта') = главният вход на дом, град, имот, двор и др.
  • granda ('голям') → grandega ('огромен') = много голям
  • piedo ('крак', 'ходило', 'стъпало') → piedego ('крачище') = голям, неприятен или опасен крак на човек или животно
  • manĝimanĝegi = avide aŭ troe manĝi, vori
  • ege = fortege, intensege, ekstreme

EJ

Наставката -ej въвежда място или помещение, предназначено за нещо. Думата, към която се прилепя, е предназначението.

  • lerni ('уча') → lernejo ('училище') = място, предназначено за учене
  • dormi ('спя') → dormejo ('спално помещение') = помещение, предназначено за спане (не е задължително да е спалня, която по принцип е dormĉambro)
  • eliri ('излизам') → elirejo ('изход') = място (обикновено врата), през което се излиза
  • redakti ('редактирам') → redaktejo ('редакция') = помещение, в което се редактира някое издание
  • akcepti ('приемам') → akceptejo ('приемна') = място, където се приемат хора (в хотел, на конференция и др.)
  • necesa ('нужен') → necesejo ('тоалетна'; букв. 'нужник')
  • preĝi ('моля се') → preĝejo ('църква') = място за религиозни обреди. С думата preĝejo традиционно се назовава християнска църква, докато за молитвените храмове на други религии се използват отделни думи: moskeo ('джамия'), sinagogo ('синагога'), templo ('храм') и др. Въпреки това е напълно възможно preĝejo да се използва в смисъл на 'молитвен храм' на която и да е религия. За християнската църква съществува отделна дума – kirko, но тя се използва сравнително рядко. Най-просто може да се уточни чрез прибавяне на прилагателно име: kristana preĝejo, islama preĝejo, hinduisma preĝejo и т.н.
  • ĉevalo ('кон') → ĉevalejo ('конюшня') = място, предназначено за коне
  • mallibero ('лишен от свобода') → malliberejo ('затвор') = място за затворници (може да се каже и prizono)
  • libro ('книга') → librejo ('книжарница') = място, където се продават книги (да не се бърка с библиотека, която е biblioteko)
  • rizo ('ориз') → rizejo ('оризище') = място (обикновено нива), където се отглежда ориз (конкретно за „оризова нива“ се използва rizkampo)
  • herboherbejo = loko, kie kreskas precipe herboj (ne arboj k.t.p.)
  • tajloro ('шивач') → tajlorejo ('шивачница', 'шивашко ателие') = място, където работи шивач
  • ministro ('министър') → ministrejo ('министерство') = място (дом, кабинет) на министър
  • malsanulo ('болен човек') → malsanulejo ('болница') = заведение за лекуване на болни хора (може да се каже и hospitalo)
  • TTT (la Tut-Tera Teksaĵo, elparolu "to to to") → TTT-ejo ("to-to-to-ejo") = TTT-servilo, TTT-a retpaĝaro (loko, en kiu troviĝas TTT-aĵoj)
  • ejo ('помещение') = място, предназначено за нещо

Se temas pri fabriko aŭ simile, oni prefere uzu pli klarajn kunmetaĵojn: tabakfarejo = "loko, kie oni produktas cigaredojn kaj aliajn tabakaĵojn", ŝtalejoŝtalfabriko = "fabriko de ŝtalo", gisejogisfabriko = "fabriko de gisoj kaj gisaĵoj".

EM

EM = "inklino al io".

EM-vorto plej ofte montras, ke io pro sia naturo ofte aŭ daŭre tendencas al la ago:

  • timi ('страхувам се') → timema ('страхлив') = който е склонен към страхливост, който често се страхува
  • manĝi ('ям') → manĝema ('яшен') = който обича да яде, да си похапва често
  • kompreni ('разбирам') → komprenema ('схватлив') = който разбира бързо
  • venĝi ('отмъщавам') → venĝema ('отмъстителен') = който е склонен да отмъщава
  • pura ('чист') → puri ('чист съм') → purema ('чистник') = който обича чистотата

Iafoje oni uzas EM por momenta aŭ okaza deziro, aŭ por pasanta bezono:

  • Ŝi sentis fortan manĝemon. (= ... fortan malsaton.) - Ŝi sentis fortan manĝemon. (= ... fortan malsaton.)
  • Subite li fariĝis terure dormema. (= ... terure dorme laca.) - Внезапно му се доспа ужасно.

Oni povas alternative uzi kunmetaĵojn kun vola: manĝivola, venĝovola. Sed normale EM sufiĉas.

En kelkaj vortoj EM montras kapablon:

  • produkti ('произвеждам') → produktema ('продуктивен', 'производителен', 'плодовит') = който дава голяма продукция
  • krei ('създавам') → kreema ('изобретателен') = който има склонност да твори

Oni ankaŭ povas uzi kunmetaĵojn kun povakapabla: produktipova, kreokapabla. Normale tamen EM estas sufiĉe klara.

En iuj vortoj EM signifas, ke oni pro sia naturo estas minacata de io, ke oni riskas ion, kion oni ne volas:

  • erarierarema = tia, ke oni ofte aŭ facile faras erarojn
  • mortimortema = tia, ke oni povas, eĉ devas, morti

Iafoje oni faras EM-vorton, kiu ne devenas de verbo:

  • gasto ('гост') → gastema ('гостоприемен') = който обича да приема гости
  • la sama sekso ('същият пол') → samseksema = който има сексуални предпочитания към представители на собствения си пол

Gastema tial povas kompreniĝi kiel "ema mem gasti". Se ne temas pri tia signifo, povas esti preferinde uzi kunmetaĵojn kun ama: gastama = "tia, ke oni amas gastojn", samseksama = "tia, ke oni amas la propran sekson". Aliflanke, kiam AM ŝajnas tro forta aŭ sence maltrafa, eble tamen EM estas preferinda.

EM-vortoj havas plej ofte A-finaĵon, sed povas havi ĉian ajn finaĵon. Ĉe O-finaĵo oni antaŭe kutimis ĉiam aldoni la sufikson EC: manĝemeco, timemeco k.s. Sed EC normale ne estas bezonata. Sufiĉas manĝemo, timemo k.t.p. Antaŭ la sufikso UL oni povas ofte forlasi EM, se la signifo restas klara: timemulotimulo, drinkemulodrinkulo.

EM uziĝas ankaŭ kiel ordinara radiko: emo = momenta inklino, ema = momente inklina.

END

Наставката -end посочва наложимост за изпълнение. Може да се прилепва единствено към преходни глаголи.

  • pagi ('плащам') → pagenda = който трябва да се плати, да бъде платен
  • respondi ('отговарям') → respondenda = на който трябва да се отговори, да бъде отговорено

ER

ER = "tre malgranda parto de tutaĵo". ER estas uzata, kiam io konsistas el multaj samspecaj partetoj. Tio, kio staras antaŭ ER, ĉiam montras la tuton, kiun la partetoj konsistigas:

  • sablo ('пясък') → sablero ('песъчинка')
  • neĝo ('сняг') → neĝero ('снежинка')
  • mono ('пари') → monero ('монета') = паричен знак от метал или от метална сплав (банкнотата се нарича monbileto или monpapero)
  • fajrofajrero = tre malgranda (fluganta) brulanta parto (elektran fajreron oni nomas ankaŭ sparko)
  • ero = malgranda (konsistiga) parto

ER montras unu el multaj similaj apenaŭ distingeblaj konsistigaj partoj de tuto. Se temas pri diversspecaj aŭ individuecaj partoj, oni ne uzu ER, sed PART: mondoparto (≈ kontinento), landparto, korpoparto, parto de libro. Se temas pri parto, kiu estas derompita aŭ deŝirita de tuto, oni uzu PEC: Mi disŝiris la leteron kaj disĵetis ĝiajn pecetojn en ĉiujn angulojn de la ĉambro.

ESTR

ESTR = "persono kiu gvidas kaj decidas, mastro". Tio, kio staras antaŭ ESTR, ĉiam estas la loko, kie la estro decidas, aŭ tio, pri kio la estro decidas:

  • ŝipo ('кораб') → ŝipestro ('капитан') = началник на плавателен съд
  • imperio ('империя') → imperiestro ('император') = титла на върховен глава на империя
  • grupo ('група') → grupestro = водач на група
  • urbo ('град') → urbestro ('кмет') = лице, което управлява селска или градска община
  • lernejo ('училище') → lernejestro ('директор') = главен ръководител на учебно заведение
  • cent ('сто') → centestro ('стотник', 'центурион') = началник на армия от сто войници
  • estro = ĉefo kun decida povo

ET

ET = "(plej) malalta grado, (plej) malgranda speco".

  • domo ('къща') → dometo ('къщичка', 'къщурка') = (много) малка къща
  • varma ('горещ') → varmeta ('топъл')
  • babilibabileti = babili malmulte
  • iom ('малко') → iomete ('мъничко') = съвсем малко
  • ŝtrumpoŝtrumpeto = mallonga ŝtrumpo, kiu kovras nur la piedon kaj la parton tuj super la piedo
  • ridi ('смея се') → rideti ('усмихвам се')
  • patropatreto = kara patro, paĉjo
  • mano ('ръка') → maneto ('ръчичка') = малка на размер ръка
  • eta = malgranda, malintensa; etigi = malgrandigi, malintensigi; etulo = malgranda persono

Iafoje oni uzas ET prefiksece por montri specialan signifon:

  • burĝoetburĝo = burĝo, kies burĝeco estas eta (laŭ socia statuso)
  • fingroetfingro = speco de fingro, kiu estas kutime pli malgranda ol la aliaj fingroj sur la mano

ID

Наставката -id означава потомък на нещо. Думата пред -id винаги посочва родоначалника.

Normale ID estas uzata ĉe besta vorto. Tiam ID montras nematuran beston, junan naskiton de la koncerna bestospeco:

  • bovo ('вол') → bovido ('теле') = малкото на вола
  • koko ('петел') → kokido ('пиле') = малкото на петела
  • rano ('жаба') → ranido ('жабче') = малкото на жабата
  • ido ('потомък') = новороденото на човек или животно

Iafoje oni uzas ID por juna planto: arboarbido = juna arbo.

Ĉe homa vorto ID montras infanon, devenulon, sen konsidero de aĝo. Oni tiel uzas ID precipe ĉe titoloj kaj historiaj nomoj:

  • reĝo ('крал', 'цар') → reĝido ('кралска, царска рожба') = детето на краля/царя
  • TimuroTimuridoj = princoj devenintaj de sultano Timuro la Lama
  • IzraeloIzraelido = deveninto de la homo Izraelo (Israelano = ano de la lando Israelo)

Iafoje ID estas uzata figure ĉe landa aŭ lingva vorto:

  • landolandido = homo naskita en certa lando, indiĝeno
  • latino ('латински език') → latinida lingvo ('романски език') = език, произхождащ от романската езикова група

IG

IG = "efika, kaŭza aŭ ŝanĝa ago". Tio, kio staras antaŭ IG, ĉiam montras la rezulton de la ago.

  • akra ('остър') → akrigi ('изострям', 'наострям') = правя така, че нещо да стане остро
    • Mi akrigas mian tranĉilon. - Наострям ножа си.
  • longa ('дълъг') → longigi ('удължавам') = правя така, че нещо да стане дълго
    • La kunveno devus esti mallonga, sed la multaj demandoj longigos ĝin. - Събранието би трябвало да е кратко, но многото въпроси ще го удължат.
  • pli longa ('по-дълъг') → plilongigi ('удължавам') = правя така, че нещо да стане по-дълго
    • Ni devis plilongigi nian viziton en Hindujo. - Трябваше да удължим посещението си в Индия.

Oni povas fari IG-verbon el aga radiko (kiu normale estas verbo). Tia IG-verbo signifas, ke oni kaŭzas, ke iu faras la koncernan agon. La objekto de tia IG-verbo estas tio, kio estus subjekto de la simpla verbo.

Oni povas deiri de netransitiva verbo:

  • sidisidigi = agi tiel, ke iu komencas sidi
    • Li sidigis sian infanon sur seĝon. - Тя настани детето си на стол.

Oni ankaŭ povas deiri de transitiva verbo. La objekto de tia IG-verbo estas aŭ la subjekto de la simpla verbo, aŭ la objekto de la simpla verbo:

  • kompreni ('разбирам') → komprenigi ('обяснявам') = правя така, че някой да разбере нещо
    • Mi finfine sukcesis komprenigi lin, ke li devas iri hejmen. - Най-сетне успях да му обясня, че трябва да си ходи вкъщи.
    • Mi ne povis komprenigi la ŝercon al li. - Не можах да му обясня шегата.

Oni ankaŭ povas fari IG-verbon el radiko, kiu normale estas substantivo.

Tia IG-verbo povas signifi, ke oni agas tiel, ke la objekto fariĝas tio, kion la radiko montras, sed ĝi ankaŭ povas signifi, ke oni faras la objekton tia kiel la radiko, aŭ ĝi povas signifi, ke oni kaŭzas, ke la objekto faras ian agon, kiu rilatas al la radiko:

  • edzo ('съпруг') → edzigi ('женя') = правя така, че някой да стане съпруг (за жена се използва edzinigi ('омъжвам')
    • Li edzigis sian filon al riĉa fraŭlino. - Той ожени сина си за богата госпожица.
  • pinto ('връх', 'острие') → pinta ('островръх') → pintigi ('изострям', 'подострям') = правя така, че нещо да бъде изострено, да има връх
    • Se vi volas skribi, vi devas unue pintigi vian krajonon. - Ако искаш да пишеш, първо трябва да подостриш молива си.
  • flamo ('пламък') → flami ('пламтя') → flamigi ('възпламенявам') = правя така, че нещо да започне да пламти
    • Petro flamigis la fajron per forta blovado. - Петро запали огъня, духайки силно.

Oni ankaŭ povas fari IG-verbon el frazeto kun prepozicio:

  • en (la) domoendomigi = movi en (la) domon
    • Kiam komencis pluvi, ŝi rapide endomigis la infanojn. - Когато започна да вали, тя бързо прибра децата у дома.
  • sen vesto ('без дрехи') → senvestigi ('събличам') = свалям дрехите на някого
    • Janjo estis senvestigita kaj endormigita. - Janjo estis senvestigita kaj endormigita.

La malon de sen...igi oni povas teorie esprimi per kun...igi, sed tiajn vortojn oni normale ne uzas, ĉar multaj simplaj verboj havas per si mem tian signifon: maski = "kunmaskigi", vesti = "kunvestigi". En tiaj okazoj oni povas kiel alternativon al sen...igi uzi la prefikson MAL sen IG: malvesti = senvestigi, malmaski = senmaskigi. Senfortigi estas pli-malpli samsignifa kiel malfortigi. La malo de senfortigi estas teorie "kunfortigi", sed tio estas senbezone peza vorto. Anstataŭe oni diras simple fortigi.

Oni ankaŭ povas fari IG-verbon el vorteto aŭ el afikso:

  • for ('далеч') → forigi ('премахвам', 'отстранявам')
    • Per forta lesivo ŝi sukcesis forigi la nigrajn makulojn. - С упорито пране тя успя да отстрани черните петна.
  • al ('към', 'на') → aligi ('присъединявам') = добавям нещо или някого към нещо
    • Ili baldaŭ discipline aligos siajn fortojn al tiu komuna granda armeo. - Ili baldaŭ discipline aligos siajn fortojn al tiu komuna granda armeo.

Kiam la radiko estas nek eca, nek aga, oni povas ofte heziti, ĉu uzi simplan sensufiksan verbon, aŭ verbon kun la sufikso IG. Ofte la lingva tradicio donis al simpla verbo IG-ecan signifon: konfuzo = malordego → konfuzi = krei malordegon, fari malordega. Iafoje la tradicio elektis uzi nur formon kun IG: grupogrupigi = kunigi en grupo(j)n, starigi en grupo(j)n. Iafoje la tradicio donis malsaman signifon al la simpla formo kaj la IG-formo, sed ambaŭ signifoj estas IG-ecaj: kolorokolori = doni al io sian koloron, esti tio kio donas koloron al io; kolorokolorigi = agi tiel, ke io fariĝas kolora. Oni tamen ne povas postuli, ke ĉiuj ĉiam sekvu tiujn ĉi delikatajn distingojn. Oni devas almenaŭ toleri, se iu iafoje intermiksas ekz. kolori kaj kolorigi. Iafoje la simpla formo havas signifon, kiu ne estas IG-eca: lumolumi = elĵeti lumradiojn; lumolumigi = fari tiel ke io lumu, fari luma. Iafoje ambaŭ formoj havas la saman signifon: ordoordiordigi = krei ordon, meti en ordon, fari orda. Nuntempe oni ĝenerale preferas la formon ordigi.

Ofte oni aldonas superfluan IG al verbo, kiu normale ne havu ĝin. Tio povas esti tolerata, precipe se el tio rezultas plia klareco, sed normale oni uzu la tradiciajn formojn. Ne ĉiam la formoj estas tamen tute stabilaj. En iuj okazoj la IG-sufikso eble ne estas nepra, ĉar la simpla formo apenaŭ havas ian alian signifon. Tiam oni eble estonte ekuzos la pli mallongan formon sen IG. Ofte ambaŭ formoj povas esti uzataj paralele sen signifodiferenco: loki/lokigi, arkivi/arkivigi, listi/listigi.

IG kutime aperas kun verba finaĵo, sed povas ankaŭ havi O-finaĵon, A-finaĵon aŭ E-finaĵon. Tiaj formoj montras la saman agan signifon kiel la verba formo: akrigo = "la ago akrigi", akriga = "rilata al la ago akrigi, akriganta", sidigo = "la ago sidigi", sidige = "rilate al la ago sidigi, sidigante", edzigo = "la ago edzigi", edziga = "rilata al la ago edzigi".

IG uziĝas ankaŭ kiel ordinara radiko: igi= kaŭzi, ke iu faru ian agon.

IĜ = "transiro al nova stato, al nova loko, al nova ago". Tio, kio staras antaŭ IĜ, ĉiam montras la rezulton de la transiro.

  • pala ('блед') → paliĝi ('пребледнявам') = ставам блед
    • Li paliĝis pro la ŝoko. - Той пребледня от шока.
  • longa ('дълъг') → longiĝi ('удължавам се') = ставам дълъг
    • La tagoj longiĝas, printempo alvenas. - Дните се удължават, пролетта пристига.
  • pli longa ('по-дълъг') → plilongiĝi ('удължавам се') = ставам по-дълъг
    • Li asertas, ke post la vizito al la miraklisto lia kruro plilongiĝis. - Той твърди, че след посещението си при чудотвореца кракът му се е удължил.

IĜ-verbo farita el netransitiva verbo montras transiron al la koncerna ago. IĜ ĉe tia verbo estas do preskaŭ egala al la prefikso EK. Iafoje tiaj ĉi IĜ-verboj montras la nuancon, ke la ago okazas per si mem, aŭ ke la ago okazas senvole:

  • sidi ('седя') → sidiĝi ('сядам') = започвам да седя (може да се използва и eksidi)
    • Li sidiĝis sur la sofo. - Той седна на дивана.
  • estiestiĝi = komenci esti, ekesti
    • Estiĝis kverelo inter ili. - Появи се разпра между тях.
  • morti ('умирам') → mortiĝi ('загивам') = умирам неочаквано (напр. вследствие на катастрофа)
    • Mia onklo ne mortis per natura morto, sed li tamen ne mortigis sin mem kaj ankaŭ estis mortigita de neniu; unu tagon, promenante apud la reloj de fervojo, li falis sub la radojn de veturanta vagonaro kaj mortiĝis. - Чичо ми не е починал от естествена смърт, нито пък се е самоубил или е бил убит от някого; един ден, разхождайки се до железопътните релси, паднал под колелата на пътуващия влак и загинал.

      Сам по себе си глаголът morti означава преминаване от живо в мъртво състояние, докато mortiĝi се използва за случайна, неочаквана смърт.

Oni ankaŭ povas fari IĜ-verbon el transitiva verbo. En tia IĜ-verbo IĜ ne montras transiran signifon. IĜ tie nur servas por fari la verbon netransitiva, por ŝanĝi la frazrolojn:

  • malfermi ('отварям') → malfermiĝi ('отварям се') = ставам отворен (от само себе си)
    • La knabo malfermis la pordon. - Момчето отвори вратата.
    • La pordo brue malfermiĝis. - Вратата шумно се отвори.
  • turni ('обръщам') → turniĝi ('обръщам се')
    • La knabo turnis sian kapon. - Момчето завъртя главата си.
    • La tero turniĝas ĉirkaŭ sia akso. - Земята се върти около оста си.
  • ruli ('търкалям') → ruliĝi ('търкалям се')
    • Kiu rulas ŝtonon, al tiu ĝi revenos. - Kiu rulas ŝtonon, al tiu ĝi revenos.
    • Ili rulis sian ĉaron. - Ili rulis sian ĉaron.
    • La vinberoj elpremite ruliĝadis sur la teron. - Гроздовете, откъснати, се търкаляха по земята.
    • La veturilo ruliĝis tre rapide. - Превозното средство препускаше много бързо.

IĜ-verbo farita el transitiva verbo ofte similas al pasiva verbo. La diferenco estas, ke IĜ-verbo montras, ke la ago okazas pli-malpli per si mem, aŭ ke oni ne interesiĝas pri eventuala kaŭzanto de la ago: Li estis naskita en Januaro. Normala pasiva frazo. Oni atentas precipe la agon, kiu plenumiĝis kun rezulto (pro la IT-formo). Li naskiĝis en Januaro. Li fariĝis naskita. Pli da atento al la naskato, la infano, ol al la naskanto, la patrino.

Oni ankaŭ povas fari IĜ-verbon el radiko, kiu normale estas substantivo. Tia IĜ-verbo povas signifi, ke la subjekto fariĝas ĝuste tio, kion la radiko montras, aŭ ke ĝi fariĝas simila al la radiko, aŭ ke okazas al ĝi ia ago karakterizata de la radiko:

  • edzino ('съпруга') → edziniĝi ('омъжвам се') = ставам нечия булка
    • Ŝi edziniĝis kun sia kuzo. - Тя се омъжи за братовчед си.
  • pintopintapintiĝi = fariĝi pinta, ekhavi (akran) pinton
    • Malgraŭ liaj penoj la krajono ne pintiĝis. - Въпреки усилията му моливът му не рисуваше.
  • flamo ('пламък') → flami ('пламтя') → flamiĝi ('възпламенявам се') = започвам да пламтя
    • Ligno fendita facile flamiĝas. - Цепените дърва лесно се възпламеняват.

Oni ankaŭ povas fari IĜ-verbon el frazeto kun prepozicio. La preciza signifo dependas de la prepozicio. Se ekz. la prepozicio estas loka aŭ mova, IĜ signifas "moviĝi, iri, translokiĝi":

  • en domoendomiĝi = veni en domon
    • Kiam la fulmotondro komenciĝis, ni tuj endomiĝis. - Kiam la fulmotondro komenciĝis, ni tuj endomiĝis.
  • sen vesto ('без дрехи') → senvestiĝi ('събличам се') = събличам дрехите си
    • Senhonte mi senvestiĝis antaŭ ili. - Безсрамно се съблякох пред тях.

Oni povas ankaŭ fari IĜ-verbon el vorteto aŭ el afikso:

  • alaliĝi = aldoniĝi, aniĝi, anigi sin, anonci sian partoprenon
    • Al lia antaŭa embaraso aliĝis nun iom da konfuzo. Ĉu vi jam aliĝis al la kongreso? - Al lia antaŭa embaraso aliĝis nun iom da konfuzo. Ĉu vi jam aliĝis al la kongreso?
  • sen ('без') → seniĝi = оставам без нещо, лишавам се, освобождавам се от нещо
    • Mi ne plu eltenas ilin, ni devas seniĝi je ili. - Не мога да ги издържам повече, трябва да се отървем от тях.

IĜ kutime aperas kun verba finaĵo, sed povas ankaŭ havi O-finaĵon, A-finaĵon aŭ E-finaĵon. Tiaj formoj montras la saman agan signifon kiel la verba formo: akriĝo = "la ago akriĝi", akriĝa = "rilata al la ago akriĝi, akriĝanta", sidiĝo = "la ago sidiĝi", sidiĝe = "rilate al la ago sidiĝi, sidiĝante", edziĝo = "la ago edziĝi", edziĝa = "rilata al la ago edziĝi", unuiĝo = "la ago unuiĝi".

Iafoje IĜ-vorto kun O-finaĵo ankaŭ povas montri rezulton de transira ago: Unuiĝo Franca por Esperanto (nomo de asocio). Dio nomis la sekaĵon Tero, kaj la kolektiĝojn de la akvo Li nomis Maroj.

IĜ uziĝas ankaŭ kiel ordinara radiko: iĝi = fariĝi.

IL

IL = "instrumento, aparato, rimedo".

  • segi ('режа с трион') → segilo ('трион') = инструмент за рязане на дърво и др.
  • fosi ('копая') → fosilo ('лопата') = уред за копаене
  • kudri ('шия') → kudrilo ('шивачна машина') = машина за шиене
  • tondi ('режа с ножица') → tondilo ('ножица') = инструмент за рязане (който се състои от две кръстосани остриета)
  • ŝlosi ('заключвам') → ŝlosilo ('ключ') = предмет, който се завърта в ключалка и чрез който се заключва и съответно отключва някаква преграда
  • manĝi ('ям') → manĝilo ('прибор') = уред, с който човек се храни (лъжица, вилица, нож и др.)
  • sonorisonorilo = instrumento, kiu sonoras (uzanto de sonorilo ne sonoras, sed sonorigas)
  • presi ('печатам') → presilo ('преса', 'принтер') = машина за печатане на книги, вестници и др.
  • komputikomputilo = (elektronika) aparato por prilabori informojn kaj fari tre rapidajn kalkulojn
  • aboniabonilo = papero, per kiu eblas ekaboni ion
  • aliĝialiĝilo = papero, per kiu eblas aliĝi al io (ekz. kongreso)
  • kuracikuracilo = io ajn, kio servas por kuraci (ekz. medikamento)
  • ilo = instrumento, rimedo; ilaro = kolekto de laboriloj

La sufikso IL havas tre ĝeneralan signifon. Por esprimi sin pli ekzakte oni povas fari kunmetaĵojn kun aliaj radikoj, ekz.: presmaŝino, transportaparato, vendaŭtomato. Sed ofte taŭgas simpla IL-formo.

En iuj malmultaj IL-vortoj la aga elemento estas subkomprenata. Tio, kio staras antaŭ IL, ne mem montras agon, sed ekz. rezulton de ago: fajrofajrilo = ilo por fari fajron (ne "ilo por fajri")

IN

IN = "la naskopova sekso". La sufikson IN oni povas uzi nur ĉe io, kio povas havi sekson, nome homo aŭ besto. IN aldonas in-seksan signifon (kaj forprenas eventualan virseksan signifon).

Plej ofte oni aldonas IN al vorto, kiu havas viran signifon. La vorto tiam ekhavas anstataŭe in-seksan signifon:

  • patro ('баща') → patrino ('майка') = жена, която е родила дете
  • viro ('мъж') → virino ('жена') = пълнолетна представителка на женския пол при хората
  • knabo ('момче') → knabino ('момиче') = млада женска представителка при хората
  • avo ('дядо') → avino ('баба') = жена, която има внуци
  • reĝoreĝino = virino kiu regas same kiel reĝo, edzino de reĝo

Oni ankaŭ povas aldoni IN al vorto, kiu estas sekse neŭtra, sed tio okazas multe malpli ofte. La sekse neŭtra vorto tiam ekhavas in-seksan signifon:

  • homohomino = ina homo
  • aŭtoro ('автор') → aŭtorino ('авторка') = жена автор
  • pasaĝeropasaĝerino = ina pasaĝero
  • besto ('животно') → bestino ('самка') = женско животно
  • mortintomortintino = mortinta virino

Ĉe neŭtra vorto oni povas montri viran sekson per la radiko VIR uzata prefiksece aŭ adjektivece.

Ekzistas kelkaj vortoj, kiuj en si mem estas in-seksaj: damo, nimfo, matrono, putino (nekunmetita!) k.a. Al tia vorto oni ne aldonu IN.

IN uziĝas ankaŭ kiel ordinara radiko: ino = ina besto (aŭ homo); investaĵo = vestaĵo por virino.

IND

IND = "meritas aŭ valoras esti farata". Oni povas uzi IND nur ĉe transitivaj verboj:

  • amiaminda = tia, ke ĝi meritas esti amata
  • vidi ('виждам') → vidinda = който е толкова хубав или добър, че си заслужава да бъде видян
  • mirimirinda = tiel eksterordinara, ke oni miru ĝin (= pri ĝi)
  • bedaŭri ('съжалявам') → bedaŭrinde ('за съжаление', 'за жалост')
  • inda = merita, valora

ING

ING = "tenilo, en kiun oni (parte) metas ion". Tio, kio staras antaŭ ING, normale estas tio, kion oni parte enmetas en la ingon:

  • glavo ('меч') → glavingo ('ножница') = калъф, в който се поставя меч
  • cigarocigaringo = tubeto, en kiu oni tenas cigaron por fumi ĝin
  • ŝraŭbo ('винт') → ŝraŭbingo ('гайка') = метална пластинка, с която се завинтва винт
  • ovo ('яйце') → ovingo ('поставка за яйце') = малък съд, в който се поставя яйце
  • ingo = tenilo (precipe por glavo), kiu parte kovras tion, kion ĝi tenas; eningigi = enmeti en ingon

ISM

ISM = "doktrino, movado, sistemo, agmaniero" k.s. Iafoje ISM-vorto ankaŭ montras unuopan ekzemplon de ia speciala agmaniero. La signifo de ISM treege varias, kaj tre dependas de tio, post kio ĝi staras.

  • Stalino (Сталин) → stalinismo ('сталинизъм') = политическите идеи на Сталин
  • kristano ('християнин') → kristanismo ('християнство')
  • koloniokoloniismo = ekspluatado de kolonioj fare de forta ŝtato
  • kapitalokapitalismo = ekonomia sistemo de privata kapitalposedo
  • alkoholoalkoholismo ('алкохолизъм') = алкохолна зависимост
  • diletantodiletantismo = amatoreca kaj fuŝa agado
  • patrioto ('патриот', 'родолюбец') → patriotismo ('патриотизъм', 'родолюбие') = любов и себеотдаденост към родината и всичко свързано с нея
  • la Angla lingvoAnglismo = apartaĵo de la Angla lingvo

IST

IST = "persono, kiu ofte okupiĝas pri io (eble profesie)". Tio, kio staras antaŭ IST, ĉiam estas tio, pri kio okupiĝas la persono.

Estas ofta miskompreno, ke IST egalas al "profesiulo", sed ĝia vera signifo estas pli vasta:

  • verki ('творя'; 'пиша') → verkisto ('творец'; 'писател') = човек, който се занимава с писане на литературни произведения
  • kuracikuracisto = persono, kiu profesie kuracas
  • artoartisto = persono, kiu praktikas arton
  • biciklo ('велосипед', 'колело') → biciklisto ('велосипедист', 'колоездач') = човек, който се занимава с каране на колело
  • ŝteli ('крада') → ŝtelisto ('крадец') = човек, който краде
  • Esperanto (есперанто) → Esperantisto ('есперантист') = човек, който знае и използва езика есперанто

Je bezono eblas fari pli precizajn vortojn. Anstataŭ la ĝenerala fiŝisto oni povas paroli pri fiŝkaptisto, kiu fiŝas (= fiŝkaptas), pri fiŝbredisto, kiu bredas fiŝojn, kaj pri fiŝvendisto, kiu vendas fiŝojn.

Por IST-vorto ofte ekzistas simila ISM-vorto. La rilatoj inter la du formoj de tiaj vortparoj povas esti tre diversaj: alkoholisto = persono dependa de alkoholo, trafita de alkoholismo; alkoholismo = malsana dependeco de alkoholo; kapitalisto = persono, kiu posedas multan kapitalon; kapitalismo = ekonomia sistemo de privata kapitalposedo. Ekzistas ankaŭ tre multaj vortoj, kiuj finiĝas per "ist" aŭ "ism", kaj kiuj ja montras diversajn istojn kaj ismojn, sed kiuj tamen ne estas kunmetitaj, ekz.: turistoturismo, faŝistofaŝismo, ekzistencialistoekzistencialismo.

Ofte IST signifas "subtenanto de la responda ismo". Tiam IST = ISM-AN: oportunisto = oportunismano, iu kiu agas laŭ oportunismo; komunisto = komunismano, subtenanto de komunismo. Sed IST ne ĉiam egalas al ISM-AN. Ekz. kapitalisto ne egalas al kapitalismano.

Noto: AN kaj IST estas en iaj okazoj tre proksimaj. Tiam oni povas elekti laŭplaĉe. Oni kutimas uzi tiun, kiu kreas la plej internacian formon. Oni ekz. normale parolas pri Kristo, Kristano kaj Kristanismo. La formoj Krististo kaj Kristismo neniam aperas. Ili estus same logikaj, sed malpli internaciaj. Komparu kun Budho, Budhisto kaj Budhismo, kie la prefero estas mala, ankaŭ pro internacieco. Apud Budhisto oni tamen uzas ankaŭ Budhano, same logikan, sed pri Budhanismo oni ne parolas. (Iuj uzas anstataŭe Budao, Budaisto kaj Budaismo.)

Oni do nepre ne diru kirurgisto, astronomisto, ekologisto k.t.p. Sed en multaj okazoj oni povas tamen per la sufikso IST krei paralelan vorton por tia persono, se ekzistas aparta vorto por tio, pri kio li okupiĝas:

  • kirurgiokirurgiisto = хирург
  • diplomatiodiplomatiisto = дипломат
  • gimnastikogimnastikisto = гимнастик

NJ

Per NJ oni faras karesajn nomojn de virinoj. Antaŭ NJ oni uzas mallongigitan formon de la nomo. Kutime oni konservas ĉirkaŭ 1 ĝis 5 literojn:

  • MarioManjoMarinjo - Mario (Мария) → Manjo или Marinjo
  • KlaroKlanjo - Klaro (Клара) → Klanjo
  • SofioSonjoSofinjo - Sofio (Софѝя) → Sonjo или Sofinjo
  • PatrinoPanjo - patrino ('майка') → panjo ('майко', 'мамо')
  • OnklinoOnjo - onklino ('леля') → onjo ('лельо')
  • FratinoFranjo - fratino ('сестра') → franjo ('сестро')

Uzante NJ oni normale forigas eventualan IN-sufikson. Iafoje oni tamen povus reteni la vokalon de IN, se tio helpus krei pli bonsonan formon: kuzinoKuzinjo, knabinoKnabinjo. Eble oni eĉ povas uzi superfluan IN-sufikson, se tio helpas al bonsoneco: KlaroKlarinoKlarinjo.

OBL

OBL = "multipliko". OBL estas uzebla nur ĉe nombrovortoj kaj similsignifaj vortoj. Tio, kio staras antaŭ OBL, ĉiam montras, per kiom oni multiplikas:

  • du ('две') → duobla ('двоен') = умножен по две
  • du ('две') → duoble ('двойно') = умножено по две
  • duduoblo = kvanto duobla
  • dekdekobla = multiplikita per dek
  • dekdekoble = multiplikite per dek
  • dekdekoblo = kvanto dekobla
  • cent dek ducent-dek-du-obla = multiplikita per 112
  • cent dek ducent-dek-du-oble = multiplikite per 112
  • cent dek ducent-dek-du-oblo = kvanto 112-obla

OBL-vorto kun A-finaĵo ankaŭ povas signifi, ke io konsistas el tiom da partoj:

  • duobla vesto = vesto, kiu konsistas el du tavoloj da vestaĵoj
  • duobla fadeno = du apudmetitaj fadenoj uzataj kiel unu

Antaŭ OBL oni ĉiam kunskribas la nombron. Oni povas por klareco uzi dividostrekojn. La strekojn oni metu normale tie, kie estas spacetoj en la origina nombro: dek dudekduoblodek-duoblo; dudekdudekoblo; du mil dudekdumildudekoble aŭ prefere du-mil-dudekoble. La samaj skriboreguloj validas por la sufiksoj ON kaj OP.

ON

ON = "divido". ON estas uzebla nur ĉe nombrovortoj kaj similsignifaj vortoj. Tio, kio staras antaŭ ON, ĉiam montras, per kiom oni dividas:

  • duduono = unu el du egale grandaj partoj de tuto, ½
  • duduona = granda kiel duono, estanta duono (de io)
  • duduone = grande kiel duono, estante duono (de io)
  • dek ('десет') → dekono ('една десета') = една от десет равни части
  • dekdekona = granda kiel dekono, estanta dekono (de io)
  • dekdekone = grande kiel dekono, estante dekono (de io)

Por ON-vortoj oni uzas la samajn skriboregulojn kiel por OBL.

Iafoje oni konfuzas ON kun la radiko PART. Oni ne povas diri ekz. landono por landparto = "parto de lando". ON ne montras parton de tio, kio staras antaŭ ĝi, sed parton de io alia. Triono ne estas parto de tri, sed unu el tri egale grandaj partoj de io alia.

OP

OP = "grupo kun certa nombro da membroj". OP estas uzebla nur ĉe nombrovortoj kaj similsignifaj vortoj. Tio, kio staras antaŭ OP, ĉiam montras, kiom da membroj estas en la grupo:

  • unuunuopo = unu sola afero aŭ persono
  • unuunuopa = sola, rigardata aparte
  • unuunuope = ĉiu por si mem
  • duduopo = grupo de du, paro
  • duduopa = konsistanta el du membroj
  • duduope = en grupo kun du membroj, en grupoj po du
  • dekdekopo = grupo de dek
  • dekdekopa = konsistanta el dek membroj
  • dekdekope = en grupo kun dek membroj, en grupoj po dek

Por OP-vortoj oni uzas la samajn skriboregulojn kiel por OBL.

Antaŭ O-finaĵo la sufikso OP estas forlasebla, ĉar simpla O-formo havas ĉe nombrovortoj interalie la signifon de opo:

  • duo = duopo aŭ la nombro du
  • trio ('тройка'; 'трио') = числото три или състав от трима души
  • deko = dekopo aŭ la nombro dek

UJ

UJ = "io, kio estas destinita enhavi ion certan". UJ havas praktike tri malsamajn signifojn: "entenilo", "kreskaĵo" kaj "lando". Tio, kio staras antaŭ UJ, ĉiam montras tion, kio estas (aŭ okazas) en la afero.

UJ povas montri specialan entenilon, vazon, skatolon k.t.p., kiu servas por enhavi ion, aŭ en kiu oni faras ian agon:

  • salosalujo = vazeto, en kiu oni tenas salon por uzo ĉe manĝotablo
  • cigarocigarujo = skatoleto por cigaroj
  • abeloabelujo = artefarita loĝejo por abeloj (natura loĝejo de abeloj povas esti abelejo, sed tiu vorto signifas ankaŭ "loko, kie abelbredisto tenas abelujojn")
  • mono ('пари') → monujo ('портфейл', 'портмоне')
  • banibanujo = kuvo aŭ simile, en kiu oni banas sin mem aŭ iun alian
  • trinkitrinkujo = granda longforma ujo (trogo), el kiu bestoj trinkas

Por precizeco oni povas fari kunmetaĵojn kun aliaj radikoj, ekz.: teskatolo, tekruĉo, tetaso, cigarskatolo, cigaredpaketo, konservoskatolo.

Rimarku, ke tio, kio staras antaŭ UJ, ĉiam devige montras enhavon, dum tio, kio staras antaŭ SKATOL, VAZ k.t.p., povas montri jen enhavon, jen materialon, jen ion alian, ekz.: ladskatolo = "skatolo el lado", lignositelo = "sitelo el ligno". Sed ladujo devas esti "ujo por lado", kaj lignujo estas nepre "ujo por ligno".

Ĉe nomo de frukto, bero aŭ floro UJ povas montri kreskaĵon, normale arbon aŭ arbuston, kiu donas tian frukton, beron aŭ floron:

  • pomo ('ябълка') → pomujo ('ябълково дърво')
  • vinbero ('грозд') → vinberujo ('чепка грозде')
  • rozo ('роза') → rozujo ('розов храст') = храст, който ражда рози

Oni povas diri ankaŭ pomarbo, vinberarbusto k.t.p.

Ĉe nomo de popolano, UJ ĉiam signifas "la lando de tiu popolo":

  • franco ('французин') → Francujo (Франция)
  • ĉino ('китаец') → Ĉinujo (Китай)
  • somaloSomalujo (Сомалия)

Iafoje oni faras landan aŭ regionan UJ-vorton el alispeca vorto:

  • patro ('баща') → patrujo ('родина', 'татковина') = родната страна на човек
  • EsperantoEsperantujo = Esperantolando, la (imagata) lando de la Esperantistoj, la Esperanta mondo (la kongresoj k.t.p.)

En landonomoj oni uzas kiel alternativojn al UJ, ankaŭ la radikon LAND sufiksece, kaj la neoficialan sufikson I. La plej multaj landoj havas tamen nekunmetitan nomon, ekz. Usono, Birmo, Liĥtenŝtejno, Islando (ne farita per la radiko LAND!) k.a. En tiaj okazoj oni uzas la sufikson AN por fari nomon de landanoj: Usonano, Birmano k.t.p.

UJ uziĝas ankaŭ kiel ordinara radiko: ujo = vazo, skatolo, entenilo; enujigi = enmeti en vazon k.s. En tiaj okazoj UJ neniam havas la signifon de lando aŭ de kreskaĵo.

UL

UL = "persono kun ia karakterizo". Tio, kio staras antaŭ UL, ĉiam montras tion, kio karakterizas la personon.

  • juna ('млад') → junulo ('младеж')
  • dika ('дебел') → dikulo ('дебелак') = човек с наднормено тегло
  • fremdafremdulo = persono de fremda lando, regiono, urbo k.t.p.
  • sanktasanktulo = persono aparte sankta
  • blankablankulo = homo el la tiel nomata blanka raso
  • timi ('страхувам се') → timulo ('страхливец') = човек, който често го е страх
  • ĝibo ('гърбица') → ĝibulo ('гърбушко') = човек с гърбица
  • miliono ('милион') → milionulo ('милионер') = човек, който притежава милиони долари, евро или др.
  • sen kuraĝosenkuraĝulo = persono, al kiu mankas kuraĝo
  • antaŭ ('пред', 'преди') → antaŭulo ('предшественик') = човек, който е съществувал преди друг човек
  • aliaaliulo = alia persono

Oni ankaŭ regule uzas UL en iaj nomoj de bestospecoj, kvankam ne temas pri personoj:

  • mamo ('гърда') → mamuloj ('бозайници') = клас животни, които хранят малките си с мляко
  • brankobrankuloj = tiaj bestoj, kiuj spiras per brankoj

Okaze oni uzas UL figure por plej diversaj aferoj, ankaŭ nevivaj, kiujn oni volas prezenti kvazaŭ personojn:

  • nubojn skrapas ('стърже облаци') → nubskrapulo ('небостъргач') = много висока сграда
  • tri mastoj ('три мачти') → trimastulo ('тримачтов кораб') = кораб с три мачти

Ĉe vortoj, kiuj per si mem montras ian personon, oni ne uzu senbezone UL. Precipe oni atentu pri participoj kun O-finaĵo. Tia participo ĉiam montras personon, kaj aldono de UL normale estus eraro. Ne diru parolantulo, kurintulo, konatulo, sed simple parolanto, kurinto, konato. Se oni tamen ja aldonas UL al participo kun O-finaĵo aŭ al alia persona vorto, tiam oni kreas vorton kun speciala signifo. Virulo ne egalas al viro, sed signifas "persono karakterizata de vireco" = vireculo. Konatulo principe estu "persono karakterizata de konateco" = famulo, dum konato simple estas "persono konata de iu".

UL uziĝas ankaŭ kiel ordinara radiko: ulo = persono sen ia speciala karakterizo.

UM

La sufikso UM ne havas difinitan signifon. Per ĝi oni faras vortojn, kiuj havas ian rilaton al tio, kio staras antaŭ UM. Ĉiun UM-vorton oni devas aparte lerni. Ekzistas tamen kelkaj grupoj de UM-vortoj kun similaj signifoj.

Multaj UM-verboj signifas "agi en certa maniero per tio, kio staras antaŭ UM":

  • foliofoliumi = turni la foliojn de libro aŭ gazeto por rapide kaj pase iom legi
  • palpebro ('клепач') → palpebrumi ('мигам') = бързо отварям и затварям клепачите на очите си
  • brako ('ръка') → brakumi ('прегръщам') = увивам ръцете си около някого или около нещо

Iuj UM-verboj signifas "provizi en certa maniero per tio, kio staras antaŭ UM":

  • aeroaerumi = elmeti al aero, enlasi aeron por freŝigi
  • sukero ('захар') → sukerumi ('поръсвам захар') = покривам със захар

Grupo de UM-verboj montras manieron de ekzekutado, mortigado:

  • kruco ('кръст') → krucumi ('разпъвам на кръст')
  • pendi ('вися') → pendumi ('обесвам') = слагам въже около вратата на някого, за да го умъртвя

Някои думи, които използват наставката -um, назовават част от дреха или нещо подобно. Това, което се намира пред наставката, посочва частта от тялото, към която частта от дрехата се отнася:

  • kolo ('врат') → kolumo ('яка') = част на дреха, която се намира около врата
  • nazo ('нос') → nazumo ('пенсне') = вид очила без дръжки на рамките, които се закрепват на носа

UM estas uzata en matematiko por fari nomojn de nombrosistemoj. Oni metas UM post nombro, kiu montras, kiom da ciferoj uzas la sistemo:

  • du ('две') → duuma nombrosistemo ('двоична бройна система') = система, която си служи с цифрите 0 и 1
  • dek ('десет') → dekuma nombrosistemo ('десетична бройна система') = система, която си служи с цифрите от 0 до 9

Kelkaj aliaj UM-vortoj:

  • malvarma ('студен') → malvarmumi ('простудявам се') = разболявам се от кашлица, течащ нощ или др. (вследствие на настинка)
  • plena ('пълен') → plenumi ('изпълнявам')
  • gustigustumi = senti guston, provi guston
  • lotolotumi = (dis)doni/premii laŭ decido per lotado
  • komunakomunumo = administra distrikto ĉirkaŭ urbo, societo aŭ organizo kunlabora, kunloĝa k.t.p.
  • dekstra ('десен') → dekstruma = който се върти по посока на часовниковата стрелка
  • proksima ('близък') → proksimume ('приблизително')
  • umo = afero, kies nomon oni momente ne memoras, afero stranga aŭ nepriskribebla

Se oni volas krei novan UM-vorton, oni estu tre singarda, ĉar aliaj ĝin eble ne komprenos. UM-vorto, kiu aliĝas al iu el la ĉi-antaŭaj grupoj, pli facile akceptiĝas, dum UM-vorto, kiu ne similas al jam ekzistanta UM-vorto, estas pli malfacile enkondukebla. Ofte oni tamen faras okazan UM-vorton, kiu kompreniĝas pro la kunteksto, kaj kiu poste malaperas.

Обратно нагоре