Přejít k obsahu

Písmena

Zde je abeceda esperanta:

  • Aa ami milovat
  • Bb bela hezká
  • Cc celo cíl
  • Ĉĉ ĉokolado čokoláda
  • Dd doni dát
  • Ee egala rovný, rovnocenný
  • Ff facila snadný, jednoduchý
  • Gg granda velký
  • Ĝĝ ĝui užívat si
  • Hh horo hodina
  • Ĥĥ ĥoro sbor
  • Ii infano dítě
  • Jj juna mladý
  • Ĵĵ ĵurnalo noviny
  • Kk kafo káva
  • Ll lando země
  • Mm maro moře
  • Nn nokto noc
  • Oo oro zlato
  • Pp paco mír
  • Rr rapida rychlý
  • Ss salti skákat
  • Ŝŝ ŝipo loď
  • Tt tago den
  • Uu urbo město
  • Ŭŭ aŭto auto
  • Vv vivo život
  • Zz zebro zebra
Velká písmena: A, B, C, Ĉ, D, E, F, G, Ĝ, H, Ĥ, I, J, Ĵ, K, L, M, N, O, P, R, S, Ŝ, T, U, Ŭ, V, Z
Malá písmena: a, b, c, ĉ, d, e, f, g, ĝ, h, ĥ, i, j, ĵ, k, l, m, n, o, p, r, s, ŝ, t, u, ŭ, v, z
Názvy písmen: a, bo, co, ĉo, do, e, fo, go, ĝo, ho, ĥo, i, jo, ĵo, ko, lo, mo, no, o, po, ro, so, ŝo, to, u, ŭo, vo, zo

Velká a malá písmena

Každé písmeno existuje ve dvou formách: velké písmeno a malé písmeno . Běžnou formou jsou malá písmena. Velká písmena se obvykle používají jako první písmeno věty a jako první písmeno vlastního jména.

Diakritická znaménka

Esperanto má šest zvláštních písmen: Ĉ, Ĝ, Ĥ, Ĵ, Ŝ a Ŭ. Mají diakritický znak nad písmenem. Tento znak se nazývá ^ cirkumflex nebo stříška. Znak nad U se jmenuje háček.

Pokud nelze použít správnou diakritiku, používají se alternativní zápisy. Oficiální alternativou podle Fundamento de Esperanto je písmeno H. Klade se za písmeno místo stříšky a háček nad U se zcela vypouští: ch, gh, hh, jh, sh, u. Při počítačovém zpracování, v elektronické poště apod. se klade za písmeno znak X místo stříšky i háčku: cx, gx, hx, jx, sx, ux.

Výslovnost

Písmena A, E, I, O, U jsou samohlásky. Všechna ostatní jsou souhlásky. Každé písmeno musí být vysloveno. Němé hlásky neexistuji.

Samohlásky

Samohláska Popis Zvukový symbol IFA
I i [i]
U u [u]
E e [e]
O o [o]
A a [a]

Přízvuk

Ve slovech s dvěma a více samohláskami (tedy víceslabičnými) se jedna ze samohlásek vyslovuje silněji než ostatní – je na ní přízvuk. Přízvuk je v esperantu vždy na předposlední samohlásce (zde je vyznačený velkým písmenem): tAblo, nenIam, rapIda, taksIo, familIo, revolvEro, krokodIloj, eskImo, diskUtas, mEtro, metrOo, Apud, anstAtaŭ, trIcent, mAlpli, Ekde, kElkmil atd.

Koncovka O může být nahrazena apostrofem. Apostrof je považován za nevyslovenou samohlásku, proto se přízvuk nemění taksI', familI', revolvEr', metrO'.

Proměňování samohlásek

Každá samohláska může být vyslovena několika způsoby v určitém rozmezí (podle národních zvyklostí). Důležité ale je, aby se příliš nepřiblížila sousední samohlásce.

Délka samohlásek nevyjadřuje v esperantu odlišný význam. Mohou být vyslovovány dlouze, krátce nebo středně dlouze, jak je kdo zvyklý.

Ĉiu Esperanta vokalo estas elparolata "senmove", kio signifas, ke oni ne aŭdeble movas la langon de unu pozicio en la buŝo al alia pozicio dum la elparolo de unu vokalo. Ekz. E ne sonu kiel "ej", O ne kiel "oŭ".

Souhlásky

Souhláska Popis Zvukový symbol IFA
B b [b]
P p [p]
D d [d]
T t [t]
G g [g]
K k [k]
V v [v]
F f [f]
Z z [z]
S s [s]
Ĵ ž [ʒ]
Ŝ š [ʃ]
Ĥ ch [x]
H h [h]
C c [ts]
Ĝ [dʒ]
Ĉ č [tʃ]
M m [m]
N n [n]
L l [l]
R r [r]
J j [j]
Ŭ u [w]

Duonvokaloj

La duonvokaloj J kaj Ŭ estas laŭ la elparola maniero vokaloj, sed ili rolas en la lingvo kiel konsonantoj. Ili estas ĉiam mallongaj, kaj neniam povas ricevi akcenton. Duonvokalo ĉiam aperas antaŭ aŭ post vera vokalo. Ŭ aperas ordinare nur en la kombinoj "aŭ" kaj "eŭ".

Konsonanta variado

Kiam senvoĉa konsonanto staras tuj antaŭ voĉa konsonanto, multaj emas voĉigi ĝin: akvo → "agvo", okdek → "ogdek". Kaj inverse, kiam voĉa konsonanto staras antaŭ senvoĉa, multaj emas senvoĉigi ĝin: subtaso → "suptaso", absolute → "apsolute". Tiaj ŝanĝoj principe neniam estas korektaj, sed estas ofte tolerataj en la praktiko, se ili ne kaŭzas miskomprenojn. Iafoje iuj eble emus senvoĉigi vortfinan voĉan konsonanton: apud → "aput", sed → "set", hund' → "hunt", naz' → "nas". Tiaj ŝanĝoj tamen ne estas akceptitaj. Oni zorge evitu ilin.

Anoj de iuj lingvoj emas elparoli la sinsekvojn KV kaj GV kiel respektive "kŭ" kaj "gŭ": akvo → "akŭo", kvin → "kŭin", gvidi → "gŭidi". Ŭ neniam povas sekvi rekte post konsonanto en Esperanta vorto, kaj tial miskomprenoj apenaŭ povas estiĝi, sed tia elparolo estas ĝenerale rigardata kiel malĝusta.

En kelkaj lingvoj oni elparolas la sonojn P, T, K, C kaj Ĉ kun aspiracio, kvazaŭ kun malforta H poste. En Esperanto tiuj konsonantoj estas normale sen aspiracio, sed pri tio ne ekzistas regulo. Oni povas do elparoli aspiracie, se oni volas, sed oni atentu, ke la aspiracio ne sonu kiel plena H.

L estas farata per parta baro ĉe la dentoj. Se oni baras nur tie, la L sonas "hele". Se oni samtempe levas la malantaŭon de la lango kontraŭ la velo, la L sonas "malhele" (u-ece). Tia malhela L estas tute bona alternativo, sed oni atentu, ke ĝi ne sonu kiel Ŭ. Tio okazas, se la ĉefa baro ĉe la dentoj malaperas.

Kiam N staras antaŭ gingiva aŭ vela sono, oni emas ŝanĝi N en gingivan sonon (malgranda diferenco), aŭ velan sonon (granda diferenco), por faciligi la elparolon: tranĉi, manĝi, longa, banko k.a. Tio estas senproblema, ĉar ne ekzistas en Esperanto gingiva aŭ vela nazaloj, kun kiuj N povus konfuziĝi. Simile oni emas elparoli M lipdente antaŭ alia lipdenta sono: amforo, ŝaŭmvino k.a. Ankaŭ tio estas senproblema. Sed oni atentu, ke oni ne elparolu N lipdente: infero, enveni k.a., ĉar tiam oni konfuzus N kaj M, kio ne estas akceptebla. Kompreneble oni povas ĉiam uzi la bazan elparolon de N kaj M.

R normale estas denta, sed fakte ne gravas, kie en la buŝo oni faras la sonon. Ekz. vela R estas tute bona alternativo. La grava afero pri R estas, ke ĝi estu vibranto. Do ankaŭ vela R prefere estu vibranto (ĝi estu "rulata"), kio signifas, ke la uvulo tremas kontraŭ la lango. R estu same tremanta, kie ajn ĝi staras en vorto. En ekz. rivero la du R estu same elparolataj. Oni uzas ankaŭ diversajn aliajn specojn de R-sonoj, kaj tio estas sufiĉe akceptita en la praktiko. Oni tamen zorgu, ke la R-sono ne konfuziĝu kun alia konsonanto, aŭ kun iu el la kvin vokaloj.

La longeco de la konsonantoj estas en Esperanto tute sensignifa. Oni povas elparoli ilin longe, mezlonge aŭ mallonge, laŭplaĉe.

Zpět na začátek