Στο περιεχόμενο

Ορισμένα στοιχεία γλώσσας, που συνήθως δεν ονομάζονται προσθήματα χρησιμοποιούνται στο σχηματισμό λέξεων με έναν ιδιαίτερο τρόπο, σύμφωνα με ορισμένους ειδικούς κανόνες. Σχεδόν πάντα πρόκειται βασικά για την τοποθέτηση μαζί, σύμφωνα με τους κοινούς κανόνες των συνδυασμών και σχηματισμών φράσεων, αλλά με κάποια επιπλέον μοναδικότητα. Τέτοια στοιχεία μπορούν να προσδιοριστούν ως προσθήματα. Άλλα στοιχεία εμφανίζονται συχνά ως επιπρόσθετα που επίσης φαίνονται σαν προσθήματα, αν και στην πραγματικότητα ακολουθούν τους συνήθεις κανόνες σχηματισμού φράσεων. Επίσης και τα στοιχεία αυτά μπορούν να προσδιοριστούν ως προσθήματα.

Προσθήματα -ρίζες και ενώσεις

Να μερικά παραδείγματα των κοινών ριζών, οι οποίες χρησιμοποιούνται συχνά σαν προσθήματα.

FIN

FIN συχνά χρησιμοποιείται ως πρόθεμα για να δείξει την ολοκλήρωση της δράσης , αντί του προθέματος el : finkanti, finfari, finmanĝi.

HAV, PLEN, RIĈ

La radikoj HAV, PLEN kaj RIĈ estas uzeblaj sufiksece por precizigi la signifon de adjektivo: barbabarbhava, truatruhava, mankamankohava, amaamoplena, bruabruoplena, floraflorplena, fumafumoplena, oraororiĉa, herbaherbriĉa, sentasentriĉa.

KELK

Prefikseca KELK montras multobligon per nedifinita sed ne granda nombro (pli ol unu): kelkdek = "kelkaj dekoj", kelkcent = "kelkaj centoj", kelkmil = "kelkaj miloj". Atentu pri la akcento: kElkcent, kElkmil. KELK ne estas vorteto, sed radiko. Tial ne eblas disskribi tiajn vortojn. Ne skribu kelk dek, kelk mil, sed kelkdek, kelkmil. Ĉiam eblas anstataŭe diri kaj skribi: kelkaj dekoj, kelkaj miloj k.t.p.

Sufikseca KELK montras aldonon de nedifinita nombro (pli ol unu): dekkelke = "dek kaj kelkaj", tridekkelk-jara = "havanta tridek kaj kelkajn jarojn".

Iafoje oni vidas prefiksecan KELK kun la signifo "proksimume": kelkmil = "proksimume mil". Tio kolizias kun la ĉi-antaŭe montrita Zamenhofa uzado, kaj estas malrekomendinda.

KELK estas uzata prefiksece ankaŭ ĉe tabelvortoj je I por emfazi la nedifinitecon: kelkiuj = "kelkaj, iuj", kelkiom = "kelke, iom". La iafoje uzata formo kelkiu (sen J) estas memkontraŭdira. Iu montras precize unu individuon, dum KELK montras pli ol unu.

ON- λέξεις

Kunmetaĵoj kun la sufikso ON estas ofte uzataj prefiksece: duonhoro = "duona horo, duono de horo", kvaronlitro = "kvarona litro, kvarono de litro", milonmilimetro = "milona milimetro, milono de milimetro", trionparto = "triona parto". Eblas krei ordinarajn kombinojn anstataŭe, ekz.: horkvarono (= "kvarono de horo"): Pasis certe horkvarono, antaŭ ol la floreto povis denove rekonsciiĝi. Formoj kiel horkvarono estas tamen ekstreme maloftaj.

Prefikseca DUON havas iafoje la specialan signifon: "proksimume duone, nekomplete, preskaŭ": duonnuda = "preskaŭ nuda", duonkuirita = "ne komplete kuirita".

Ĉe parencovortoj DUON havas du specialajn signifojn. Ĝi tie montras parencecon tra nur unu el la gepatroj kaj ankaŭ parencecon kreitan per regeedziĝo: duonfrato = 1. frato kun kiu oni havas nur unu el la gepatroj komuna, 2. filo de duonpatr(in)o; duonfilo = filo de la edz(in)o; duonpatro = nova edzo de la patrino; duonpatrino = nova edzino de la patro.

VIC

VIC estas uzata prefiksece por montri aferon aŭ personon, kiu anstataŭas aŭ povas anstataŭi ion aŭ iun: vicprezidanto = "anstataŭa prezidanto", vicdirektoro = "anstataŭa direktoro", vicrado = "rezerva rado".

Μπορεί κανείς να χρησιμοποιήσει την ρίζα VIC ως πρόθεμα επίσης για να δείξει μια οικογενειακή σχέση που προέρχετει από νέο γάμο:vicpatro, vicfilo, vicfrato. Σε αυτές τις DUON-λέξεις οι οποίες μπορεί να έχουν και οι δύο έννοια της οικογενειακής DUON, κάποιος είναι προτιμότερο να χρησιμοποιεί για μια σχέση που προκύπτει από επανύμφευση και DUON μόνο για μια αληθινή οικογενειακή σχέση.

VIR

Vir χρησιμοποιείται ως πρόθεμα για να δείξει το αρσενικό φύλο. Συγκρίνετε με την κατάληξη in . Μπορούμε έτσι να χρησιμοποιήσουμε VIR μόνο σε κάτι που μπορεί να έχει αρσενικό φύλο και μόνο σε λέξεις, που δεν σχετίζονται με αρσενικό φύλο.

VIR χρησιμοποιείται ως πρόθημα κυρίως σε λέξεις που ορίζουν το φύλο των ζώων.

Και σε λέξεις που αναφέρονται σε ανθρώπους μπορεί να χρησιμοποιηθεί το VIR ως πρόθημα. virhomo, virprezidanto, virsekretario. Σε τέτοιες λέξεις όμως συνήθως το VIR χρησιμοποιείται σαν επίθετο.

Πολύ συχνά όμως παραλείπεται το VIR, παρόλο που αναφέρεται σε αρσενικό ζώο ή άντρα.

Πρέπει να σημειωθεί ότι το η λέξη viro σε μορφή ουσιαστικού πάντα σημαίνει "ενήλικος άντρας", ενώ το VIR ως πρόθημα δείχνει μόνο το αρσενικό φύλο (και όχι ότι πρόκειται για άνθρωπο ή ενήλικο). Η λέξη vira σαν επίθετο, από την άλλη, σε μερικές περιπτώσεις δείχνει μόνο το αρσενικό φύλο, σε άλλες όμως δείχνει και ότι πρόκειται για (ενήλικο) άνθρωπο· το νόημα της λέξης αυτής πρέπει να διακριθεί από τα συμμφραζόμενα.

Προθέσεις ως πρόσθημα

Λέξεις με πρόσθημα πρόθεση συνήθως είναι λεξούλες φράσεων . Η πρόθεση χρησιμοποιείται ως πρόσθημα σε αυτή τη λέξη, και η οποία σχετίζεται με την πλήρη φράση:

  • sen fino-χωρίς τέλος senfina-άπειρο = τέτοια, ώστε αυτό να είναι χωρίς τέλος.
  • pri amo-για την αγάπη priama-priama = τέτοια, ώστε αυτό σχετίζεται με την αγάπη
  • inter nacioj-μεταξύ των εθνών internacia-Διεθνής
  • gxis la fino-μέχρι το τέλος ĝisfine
  • tra nokto-όλη την νύχταtranokti-διανυκτέρευση = να περάσει το βράδυ, φιλοξενία για μια νύχτα
  • per laboro perlabori = αποκτώ με την εργασία
  • en teronenterigi = Τοποθετώ μέσα στη γη, ενταφιάζω
  • en amonείμαι ερωτευμένος-η(με κάποιον-α) = εκδηλώθηκε αγάπη. Η αγάπη κατευθύνεται στον αγαπημένο. Έτσι είναι προτεινόμενο να λέμε mi enamiĝis-είμαι ερωτευμένος al-προς vi-σε, ne –και όχιmi enamiĝis en vi(n). La prefikseca-η προσθήκηen δεν σχετίζεται με τον αγαπημένο. Μπορούμε ακόμη να χρησιμοποιήσουμε το enamiĝi je iu-είμαι ερωτευμένος με κάποιον-α.
  • ekster la landoeksterlando = όλος ο κόσμος εκτός από την ίδια χώρα
  • ekster la lando-έξω από την χώραeksterlandano-αλλοδαπός = ένα μέλος μιας άλλης χώρας

Ως πρόθημα η πρόθεση μπορεί επίσης να είναι επακριβές διευκρινιστικό στοιχείο σε συνδυασμό . Σε μια τέτοια λέξη η πρόθεση δεν είναι δείκτης για το επόμενο στοιχείο, αλλά αναφέρεται σε κάτι άλλο:

  • parolialparoli = απευθύνομαι σε κάποιον με ομιλία
  • pagiantaŭpagi = πληρώνω πριν τον συνηθισμένο ή υποχρεωτικό χρόνο
  • radikiĝienradikiĝi = δημιουργείται κάτι με τις δικές του ρίζες
  • rompiinterrompi = διακοπή μεταξύ δύο σημείων
  • rimedokontraŭrimedo = μέσον-πόρος, για να ακυρωθεί αποτέλεσμα άλλης πράξης
  • sidikunsidi = το να καθόμαστε μαζί
  • aĉetisubaĉeti = δωροδοκώ
  • juposubjupo = φούστα που φοριέται κάτω από άλλη φούστα, μεσοφόρι
  • signosupersigno = επιπρόσθετο σημάδι πάνω σε γράμμα

Όταν χρησιμοποιείται μία τέτοια λέξη σε μία πρόταση, η προθεματική πρόθεση συχνά επαναλαμβάνεται μπροστά από αυτό στο οποίο πράγματι αναφέρεται: Li eliris el la dormoĉambro kaj eniris en la manĝoĉambron. Συχνά όμως δεν επαναλαμβάνεται η πρόθεση μπροστά από αυτό στο οποίο αναφέρεται, και χρησιμοποιείται άλλη πρόθεση: Ĝi parolas nur pri tiaj instruoj, kiuj ne kontraŭparolas al la scienco. Al μπροστά σε επανάληψη του kontraŭ. Αυτό στο οποίο η προθεματική πρόθεση αναφέρεται συχνά μπορεί να εμφανίζεται ως αντικείμενο ενός τέτοιου ρήματος: La belan Saran li jam kelkfoje ĉirkaŭiris. = Ĉirkaŭ la bela Sara li jam kelkfoje (ĉirkaŭ)iris. Πολύ συχνά όμως το αντικείμενο ενός τέτοιου ρήματος είναι κάτι τελείως διαφορετικό χωρίς άμεση αναφορά στην προθεματική πρόθεση: Alportu al mi metron da nigra drapo.

El

El povas esti tute normala prefikseca prepozicio en kombinoj kaj frazetvortoj, ekz.: eliri (kombino) = "iri el io", elbati (kombino) = "bati ion el io", el (la) litoellitiĝi (frazetvorto) = "leviĝi el (la) lito".

Αλλά ως πρόθημα το el σε συνδυασμούς χρησιμοποιείται επίσης με την ειδική έννοια “ ακέραια, μέχρι το τέλος, μέχρι την ετοιμότητα, μέχρι το αποτέλεσμα, μέχρι το ελάττωμα, μέχρι την εξαφάνιση":

  • trinkieltrinki = trinki ĉiom de io
  • lerniellerni = μαθαίνω πλήρως
  • uzieluzi = uzi ĝis difektiĝo

Μερικές από τις el- λέξεις λαμβάνουν ειδική (figuran)έννοια:

  • tenielteni = rezisti, ne cedi, pacience toleri, elporti
  • pensielpensi = δημιουργώ μέσω σκέψης

Εάν υπάρχει κίνδυνος σύγχυσης μεταξύ του ιδιαίτερου νοήματος του el , και της ιδιαίτερης σημασίας της τελικής φράσης, κάποιος μπορεί να χρησιμοποιήσει κάποιο άλλο πρόθημα για να εκφράσει την τελική έννοια. Έτσι κάποιος χρησιμοποιεί π.χ tra, for, SAT, kaj FIN. Πρέπει όμως πάντα να προσέχει ώστε η ρίζα ή η μικρή λέξη να ταιριάζουν κατάλληλα, π.χ.: trabori, trakuri, forkaŝi, satmanĝi, finkanti, finfari, finmanĝi, κλπ. Κάποιος μπορεί ακόμα αυτή τη σημασία να την δείξει περιφραστικά, πράγμα που συχνά η καλύτερη λύση: legi ĝisfine, kuri tra la tuta urbo, manĝi ĝis sateco, kanti ĝis la fino, kanti la tutan kanton, κλπ.

Pri

En frazetvortoj (kun A-finaĵo aŭ E-finaĵo) prefikseca pri estas uzata en ordinara maniero, ekz.: pri amopriama = "tia, ke ĝi temas pri amo", pri nutroprinutra = "tia, ke ĝi temas pri nutr(ad)o".

Σε συνδυασμούς το pri ως πρόθημα το ρήμα δημιουργεί μεταβατικά ρήματα. Μπορεί είτε να μετατρέψει ένα αμετάβατο ρήμα σε μεταβατικό, είτε να δημιουργήσει καινούργιο μεταβατικό ρήμα από ένα άλλο μεταβατικό ρήμα. Συνήθως ένα τέτοιο ρήμα με το πρόθημα pri έχει ως αντικείμενο μια λέξη που θα ταίριαζε με το pri ως πρόθεση.

  • Li pensis pri la afero.Li pripensis la aferon. - Li pensis pri la afero. → Li pripensis la aferon.

    Pensi estas transitiva verbo, kies objekto estas la pensoj mem. Pripensi estas transitiva verbo, kies objekto estas tio, pri kio oni pensas.

En iaj okazoj ĉi tia pri-verbo havas objekton, kiu origine ne estis pri-adjekto, sed ekz. de-adjekto aŭ al-adjekto. En tiaj verboj pri perdis sian propran signifon, kaj estas uzata nur por ŝanĝi la frazrolojn. Pri estas tiel uzata precipe en iuj tradiciaj verboj:

  • rabiprirabi
    • Ili rabis monon de la homoj. - Ili rabis monon de la homoj.
    • Ili prirabis la homojn (je/por mono). - Ili prirabis la homojn (je/por mono).
  • semiprisemi
    • Mi semis tritikon sur la kampon. - Mi semis tritikon sur la kampon.
    • Mi prisemis la kampon (per tritiko). - Mi prisemis la kampon (per tritiko).
  • serĉipriserĉi
    • Ili serĉis armilojn ĉe li. - Ili serĉis armilojn ĉe li.
    • Ili priserĉis lin (por armiloj). - Ili priserĉis lin (por armiloj).
  • lumiprilumi = "ĵeti sian lumon ien"
    • La luno lumis en la ĉambron. - La luno lumis en la ĉambron.
    • La luno prilumis la ĉambron. - La luno prilumis la ĉambron.

    Nur io, kio mem estas luma, povas prilumi.
    Lumigi = "fari tiel ke io lumu, provizi per lumo".

Η χρήση του pri ως προθέματος μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε μερικές περιστάσεις για να δώσει στο ρήμα ένα νέο νόημα που σχετίζεται κάπως με το αρχικό του νόημα:

  • juĝiprijuĝi = esprimi aproban aŭ malaproban opinion pri io
  • ĵuripriĵuri = doni aŭ dediĉi ofere al Dio

Σε τέτοιες περιπτώσεις το pri μοιάζει με το πρόθεμα UM.

'Αλλες λέξεις προσθήματα

Εκτός από τις προθέσεις, επίσης πολλές άλλες σύντομες λέξεις χρησιμοποιούνται ως προθήματα με διάφορους τρόπους. Εδώ θα εμφανισθούν μόνο μερικά σημαντικά παραδείγματα αυτής της χρήσης.

Ĉi

Η τοπική μικρή λέξη ĉi χρησιμοποιείται πολύ συχνά ως πρόθημα σε φρεσολεξούλες με Α-κατάληξη ή E-κατάληξη. Κανονικά κάποιος χρησιμοποιεί για σαφήνεια dividostrekon μετά από ĉi:

  • en tiu ĉi jaroĉi-jare - μέσα σε αυτό το έτος → φέτος
  • post tio ĉiĉi-poste - μετα απ αυτό → ĉi-poste

Σημειώστε ότι ĉi είναι μια ανεξάρτητη λέξη tiu ĉi, ĉi tiu, tie ĉi, ĉi tie, κλπ. Μην χρησιμοποιείτε παύλα εδώ.

Fi

Το επιφώνημα fi χρησιμοποιείται συχνά ως πρόθημα με την έννοια "αντιπαθητικός, αηδιαστικός ".Ως πρόθημα το fi δείχνει υποκειμενική αγανάκτηση ή ηθική καταδίκη κατά αυτού το οποίο βρίσκεται μετά :

  • homofihomo = naŭza, malmorala, malŝatinda homo
  • ŝercofiŝerco = ντροπιαστικό αστείο
  • insektofiinsekto = malŝatinda aŭ parazita insekto
  • famafifama = fama pro malŝatindaj aferoj

Prefikseca fi kaj la sufikso AĈ estas similaj. Fi estas pli subjektiva. Ĝi esprimas indignon kaj malŝaton. AĈ estas pli objektiva. Ĝi montras maltaŭgecon kaj malbonan kvaliton.

For

La loka kaj mova vorteto for estas ofte uzata prefiksece ĉe agaj vortoj: foriri, foriro, forkuri, forkurado, forfali, forĵeti, forŝiri, forpermesi, fortimigi, forargumenti, forbuĉi, fordormi, foresti, foresto. Ĉiuj tiaj vortoj estas tute normalaj kombinoj. Ofte oni ankaŭ povas uzi de en ĉi tiaj vortoj: forŝirideŝiri, forprenidepreni, fortranĉidetranĉi. Sed for donas pli fortan signifon.

Mem

Prefikseca mem havas du malsamajn signifojn: 1. "sen helpo de alia": memvole, memlerninto, memdisciplino, memstara, memkompreneble. 2. "al si mem, pri si mem, sin mem": memestimo, memamo, memdefendo, memmortigo, memportreto, memofero. Se la signifo estas "sin mem", oni povas ankaŭ uzi sin prefiksece.

Ne

Prefikseca ne montras foreston, mankon de io (ekz. de eco): neĝentila, nelonge, nefermita, nematura, nelerta, nekomprenebla, nelegeble, nekredebla, nejudo = "homo, kiu ne estas judo", ne-Kopenhagano = "persono, kiu ne loĝas en Kopenhago".

Sin

La pronomo si kun N-finaĵo estas ofte uzata prefiksece anstataŭ mem en la signifo "sin mem": sinfido, sindefendo, singarda, sindona.

Sin kiel memstara vorto estas uzebla nur pri la tria persono. Sed prefikseca sin estas uzata ankaŭ pri la unua kaj dua personoj: Kontraŭ s-ro K. mi estos singarda. = Mi gardos min kontraŭ s-ro K.

Sin-vortoj estas frazetvortoj, kiuj deiras de infinitiva frazeto: sin defendi → [sin defendi]-(ago)-O → sindefendo = "la ago defendi sin mem"

Tia sin-vorto povas havi ĉian finaĵon krom verba finaĵo: sinfido, sinfida, sinfide. Se oni volas uzi verban finaĵon, oni devas reiri al la origina frazeto, kie sin estas aparta vorto. Se sin ne rilatas al la tria persono, oni devas tiam ŝanĝi al min, ninvin laŭ la senco:

  • ŝia sindefendoŜi defendas sin. - ŝia sindefendo → Ŝi defendas sin.
  • ilia sindefendoIli defendas sin. - ilia sindefendo → Ili defendas sin.
  • mia sindefendoMi defendas min. - mia sindefendo → Mi defendas min.
  • nia sindefendoNi defendas nin. - nia sindefendo → Ni defendas nin.
  • via sindefendoVi defendas vin. - via sindefendo → Vi defendas vin.

En tiaj ĉi vortoj oni konservas la N-finaĵon de sin. Normale tamen N-finaĵoj (same kiel J-finaĵoj) forfalas ene de kunmetitaj vortoj.

Πίσω στην κορυφή