Contenido

Las palabras cuantitivas pueden clasificarse de diferentes maneras. Las palabras con significado cuantitativo pueden ser: sustantivos (multo, kelko, etc), adjetivos (multa, pluraj, etc), adverbios (multe, sufiĉe etc), y locuciones adverbiales (pli, tiom, etc).

Sustantivos cuantitativos

Los sustantivos cuantitativos se comportan como sustantivos normales. A menudo, son descritos por una expresión, como da, que muestra en qué consiste la cantidad:

  • Kiam mi ien veturas, mi neniam prenas kun mi multon da pakaĵo. - Cuando viajo hacia algún lugar, nunca llevo conmigo mucho equipaje.

Gramaticalmente, la palabra cuantitativa es la palabra clave, pero desde un punto de vista lógico, la expresión da, es, a menudo, la más importante. A veces, la expresión da, es tratada como si fuera la palabra principal.

  • Tiam grandega multo da vortoj fariĝus en la skribado tute nediferencigeblaj unu de alia. - Entonces, un largo número de palabras podría, en la escritura, volverse indistinguibles una de otra.

    Gramaticalmente, nediferencigeblaj se refiere a multo, pero tiene terminación J, porque según el sentido, se refiere de una manera más fuerte con vortoj. De hecho la frase se volvería muy extraña si dijéramos nediferecigebla sin J, porque la expresión posterior unu de alia introduce la idea de varios individuos. Comparar con este ejemplo: Grandega multo da vortoj fariĝas tute senbezona por lernado. (Una enorme multitud de palabras se vuelve completamente innecesaria para el aprendizaje).

En vez de multo y malmulto se suele preferir las formas adverbiales multe y malmute.

Adverbios cuantitativos

Los adverbios cuantitativos suelen aparecer en frases como si fueran sustantivos actuando como sujeto, objeto, etc. Prácticamente se trata casi únicamente sobre multe, sufiĉe, kelke y sus variantes. Este tipo de uso de kelke es, sin embargo, muy escaso actualmente:

  • En la kelo troviĝas multe da rubaĵoj. - En el sótano se encuentra multitud de basura.

    Multe es sujeto. Se puede decir también multo da rubaĵoj.

  • El ŝia buŝo eliris kelke da perloj kaj kelke da diamantoj. - De su boca salen algunas perlas y algunos diamantes.

    Los dos kelke son sujetos de eliris. Se podría decir kelko da perloj/diamantoj, pero kelko casi nunca se usa. Actualmente lo que más se usa es kelkaj: kelkaj perloj, kelkaj diamantoj

  • La riĉulo havas multe da mono. - El rico tiene mucho dinero.

    Multe es objeto, pero no puede tener terminación N porque es un adverbio.

  • Mi havas sufiĉe da laboro. - Tengo bastante trabajo.

De manera similar se puede usar partículas adverbiales cuantitativas.

  • Ĉu vi scias, kiom estis da mortigitoj? - ¿Sabes cuántas fueron los muertos?

    Kiom es el sujeto de estis.

  • Prenu tiom da mono, kiom vi volas. - Coge tanto dinero como quieras.

    Tiom y kiom son objetos.

  • Pri tiom da feliĉo mi eĉ ne sonĝis, kiam mi estis ankoraŭ la malbela anasido! - ¡Nunca soñé con tanta felicidad cuando aún era el patito feo!

    Tiom es un adjetivo pri

  • Restas ankoraŭ iom da problemoj. - Todavía quedan algunos problemas.

    Iom es el sujeto.

  • Observu pli da ordo! - ¡Pon más orden!

    Pli es un objeto.

  • Tro da kuiristoj kaĉon difektas. - Tro da kuiristoj kaĉon difektas.

    Tro es sujeto.

Cuando un adverbio cuantitativo tiene una expresión da tras de sí, frecuentemente puede parecer que el adverbio no es una palabra completamente principal, pero que el sustantivo de la posterior expresión |da es una palabra principal. Desde el punto de vista significativo la expresión da es de hecho más importante, pero desde el punto de vista gramatical el adverbio ya es una palabra principal. Sin embargo, cuando un adverbio + expresión da tiene descripción, normalmente se relaciona la descripción con la expresión da, aunque no sea una palabra principal: Multe da akvo estis verŝita sur ĝin. No obstante, si falta la expresión da, se puede relacionar la descripción solo con el adverbio, y en consecuencia se debe usar la forma E: Multe estis farite.

Adjetivos cuantitativos en vez de adverbios cuantitativos.

Muchas veces se pueden sustituir los adverbios cuantitativos por adjetivos cuantitativos. En esos casos el sustantivo de la expresión da se convierte en palabra principal y da desaparece:

  • En la subtegmento troviĝas multaj malnovaj vestaĵoj....multe/multo da malnovaj vestaĵoj. - En el desván se encuentran muchos vestidos viejos. ≈ ...multitud de vestidos viejos
  • La riĉulo havas multan monon....multe/multo da mono. - El rico tiene mucho dinero. ≈ ...multitud de dinero.

Estas tamen nuanca diferenco. Multaj kaj kelkaj estas uzataj jen pri individuaj, apartaj aferoj, jen pri kuna nedistingebla amaso. Multe kaj kelke estas uzeblaj nur pri nedistingebla amaso. Ne eblus do diri: Kelke da homoj sentas sin la plej feliĉaj, kiam ili vidas la suferojn de siaj najbaroj. Oni devas diri Kelkaj homoj..., ĉar temas pri la sentoj de ĉiu homo aparte.

Grado y cantidad

Grado y cantidad son cosas diferentes pero a veces próximas.

Tre y multe

  • tre = "en alto grado, con fuerte intensidad"
  • multe = "en una gran cantidad, con larga duración, muchas veces de forma repetitiva"

Ĉe adjektivoj kaj adverboj oni preskaŭ ĉiam uzas tre, sed oni povas uzi multe, kiam klare temas pri kvanto aŭ ofteco. Ĉe verboj oni uzas plej ofte multe, ĉar temas normale pri kvanto aŭ ofteco, sed oni uzas ankaŭ tre, kiam temas pri grado aŭ intenseco:

  • Ĝi estas tre bona. - Es muy bueno.
  • Tie troviĝas tre grandaj domoj. - Allí se encuentran tres grandes casas.
  • Mi tre ŝatas Berlinon. = Mi intense ŝatas Berlinon. - Me gusta mucho Berlín. = Me gusta intensamente Berlín.
  • Mi tre amas ŝin. = Mi intense amas ŝin. - La amo mucho. = La amo intensamente.
  • Mi havas multe da mono. - Tengo mucho dinero.
  • Ŝi multe pensis pri tio. = Ŝi longe pensis pri tio. - Ella piensa mucho en eso. = Ella piensa durante mucho tiempo en eso.
  • Kiu multe parolas, ne multe faras. - Quien mucho habla, poco hace.
  • Li tre multe helpis al mi. - Él me ayudó mucho.

    Tre describe a multe. Multe describe a helpis.

Para describir pli y tro se usa multe:

  • Ĝi estis multe pli granda ol antaŭe. - Era mucho más grande que antes.
  • Ĝi fariĝis multe tro nigra. - Ĝi fariĝis multe tro nigra.

Kiel y tiel

Los correlativos kiel y tiel no indica solo manera, sino también grado. Se usan en los mismos lugares en los que se puede usar tre:

  • Vi estas tiel bela, tiel bona kaj tiel honesta, ke mi devas fari al vi donacon. - Eres tan guapo, tan bueno y tan honesto que tengo que hacerte un regalo.

    Se puede decir: tre bela, tre bona y tre honesta.

  • La nokto estis tiel malluma, ke ni nenion povis vidi eĉ antaŭ nia nazo. - La noche era tan oscura que no podíamos ver nada ni en frente de nuestras narices.

    Se puede decir: tre malluma.

Kiom y tiom

Los correlativos kiom y tiom muestran cantidad. Se deben usar donde se pueda usar multe:

  • Mi volas tiom da terpomoj, kiom mi povas porti. - Mi volas tiom da terpomoj, kiom mi povas porti.

    Oni povas diri: volas multe kaj povas porti multe.

  • Ŝi tiom laboris, ke ŝi fariĝis ĉefo de la firmao. - Ŝi tiom laboris, ke ŝi fariĝis ĉefo de la firmao.

    Oni povas diri: multe laboris.

Antaŭ multe oni ofte preferas tiom, ĉar multe estas kvanta vorto: Nun li estis ja riĉa, havante tiom multe da mono.…havante tiel multe da mono....havante tiom da mono.

"Tiom-kiom-ismo"

Kiom kaj tiom estas iafoje uzataj pri grado anstataŭ kiel kaj tiel, kiam oni volas tre forte emfazi. Tio estas tute bona. Sed iuj Esperantistoj uzas sisteme nur kiom kaj tiom anstataŭ kiel kaj tiel por montri gradon, kvazaŭ ili ĉiam emfazus, ekz.: Mi estas tiom forta, kiom vi. Komparu kun la Fundamenta frazo: Mi estas tiel forta, kiel vi. Tia "tiom-kiom-ismo" estas komplete fremda al la Fundamento kaj al la uzado de Zamenhof. Krome tiom-kiom-istoj perdas la eblon uzi tiom kaj kiom por emfazi.

Volver arriba