Contenido

AĈ = "mala calidad, inapropiado/a, sin valor".

  • domodomaĉo = una casa mala, caduca, que se cae a pedazos (casucha)
  • ĉevaloĉevalaĉo = un caballo malo, sin valor, jamelgo
  • babilibabilaĉi = hablar en forma estúpida, maliciosa
  • aĉa = de mala calidad, inapropiado/a, sin valor

AD = "acción continua, duradera".

  • uzouzado = uso continuo, regular
  • vizitivizitadi = visitar regularmente, a menudo
  • konstruo = la acción de construir, modo de construcción, algo construido → konstruado = la acción (continuada) de construir
  • martelo (herramienta) → marteli = martillar → martelado = la acción (continua) de martillar (martillando)
  • reĝo (persona) → reĝi = reinar como rey → reĝado = la acción (continuada) de ser rey

Se oni volas montri, ke temas pri ago, sed ne deziras la daŭran signifon de AD, oni devas uzi alian agan radikon sen daŭra signifo, aŭ esprimi sin tute alie: martelado (daŭra) → martelbato = unu bato per martelo; brosado (daŭra) → brostiro = unu frota tiro per broso.

AĴ = "algo concreto".

  • belabelaĵo = una cosa (concreta) que es especialmente bella
  • utilautilaĵo = una cosa (concreta) que es útil
  • dolĉadolĉaĵo = algo caracterizado por su gusto dulce (bombón, etc)
  • novanovaĵo = algo que recién apareció/ocurrió (noticia/novedad)
  • farifaraĵo = algo hecho, que lo están haciendo o que será hecho
  • desegnidesegnaĵo = imagen dibujada
  • kreskikreskaĵo = algo que crece (planta)
  • kovrikovraĵo = algo que se usa para cubrir
  • amuziamuzaĵo = algo con lo que uno puede divertirse
  • havihavaĵo = una cosa poseída, que se posee
  • trinkitrinkaĵo = algo que se bebe (bebida)
  • konstruo = la acción de construir, manera de construir, algo construido → konstruaĵo = algo construido (normalmente una casa/edificio)
  • lignolignaĵo = algo hecho de madera
  • araneoaraneaĵo = telaraña
  • azenoazenaĵo = algo estúpido
  • ĉirkaŭĉirkaŭaĵo = espacio/lugar/región que rodea algo
  • postpostaĵo = culo
  • sen sencosensencaĵo = asunto sin sentido
  • kokidokokidaĵo = pollo (comida)
  • ovoovaĵo = comida de huevo(s)
  • glacioglaciaĵo = helado (crema helada)
  • aĵo = una cosa concreta (de tipo indefinido)

Oni povas iafoje aldoni participan sufikson por plia precizeco: draŝataĵo (greno, kiun oni draŝas), draŝitaĵo (greno, kiun oni jam draŝis), draŝotaĵo (greno, kiun oni intencas draŝi), brulantaĵo (io, kio estas brulanta), brulintaĵo (io, kio jam brulis). Normale tamen simpla AĴ-vorto plene sufiĉas.

AN

AN = "miembro de grupo, habitante de lugar, adepto de doctrina, persona que pertenece a un lugar" etc.

  • kluboklubano = miembro de un club
  • EŭropoEŭropano = habitante de Europa (europeo/a)
  • IndonezioIndoneziano = habitante de Indonesia (indonesio/a)
  • vilaĝovilaĝano = habitante de una aldea (aldeano/a)
  • IslamoIslamano = persona que cree en el Islam
  • respublikorespublikano = defensor de la idea que el estado sea una república, miembro del partido republicano
  • ŝipoŝipano = persona que sirve en un barco
  • estraroestrarano = miembro de un comité
  • sama landosamlandano = habitante del mismo país
  • ano = miembro de una sociedad, partido, familia, religión, etc; aniĝi = hacerse miembro, unirse a un grupo

AR

AR = "el todo o colección de muchas cosas del mismo tipo".

  • homohomaro = todas las personas del mundo (humanidad)
  • birdobirdaro = todos los pájaros en el mundo o en una región
  • gazetogazetaro = todas las revistas en una región
  • verkoverkaro = toda la obra literaria de un autor
  • estroestraro = grupo elegido de jefes/autoridades de una organización
  • arboarbaro = bosque
  • harohararo = todos los pelos en una cabeza (cabellera)
  • ŝafoŝafaro = todas ovejas de un dueño o en un lugar
  • meblomeblaro = todos los muebles de una habitación/apartamento/casa
  • altaj montojaltmontaro = masivo aŭ ĉeno de altaj montoj
  • vortovortaro = diccionario
  • horohoraro = horario
  • ŝtupetoŝtupetaro =grimpilo el du stangoj kun multaj ŝtupetoj (= eskalo)
  • vagonovagonaro = vico de kunigitaj vagonoj tirata de lokomotivo (= trajno)
  • aro = grupo, colección, manada, etc.

ĈJ

Con ĈJ se hacen nombres cariñosos de hombres. Antes de ĈJ se usa una forma acortada del nombre. Por lo general se conservan entre 1 y 5 letras:

  • JohanoJohanĉjo o Joĉjo
  • VilhelmoVilhelĉjo o Vilheĉjo o Vilĉjo o Viĉjo
  • papagoPapĉjo (nombre cariñoso de un loro macho)
  • PadrePapá
  • TíoTiíto
  • HermanoHermanito

ĈJ al igual que NJ es un sufijo aparte, porque no comienza en vocal y porque se puede acortar la raíz que lo precede. A veces se podría agregar primero el sufijo UL, si eso ayudase a crear una forma que suene mejor: PetroPetruloPetruĉjo etc. Sin embargo eso no es tradicional ni tampoco del todo lógico, pero cuando se trata de sobrenombres, ni la tradición, ni la lógica, ni la gramática rigurosa son muy importantes. De hecho, los sobrenombres se pueden crear a gusto (ej. por préstamo de otros idiomas).

EBL

EBL = "puede ser hecho". Se puede usar EBL sólo con verbos transitivos. Es similar al sufijo español IBL en palabras como "posible", "flexible", "comestible", etc.

  • manĝimanĝebla = comestible
  • nombrinombrebla = que puede ser nombrado/a
  • malhavimalhavebla = tia, ke oni povas ĝin malhavi, nenecesa → nemalhavebla = tia, ke oni ne povas ĝin malhavi, necesa
  • komprenikompreneble = tiel, ke ĉiu ajn povas kompreni, memklare, memevidente (ofte uzata kiel mallongigo de memkompreneble)
  • esperiespereble = tiel, ke oni povas esperi la aferon
  • supozisupozeble = tiel, ke oni povas supozi la aferon
  • eble = "povas esti"; eblo = io, kio estas ebla; ebleco = eco de io, kio estas ebla

Oni iafoje uzas EBL (kaj ankaŭ IND kaj END) post verbo, kiu normale estas netransitiva, sed kiu povus havi objekton:

  • iriirebla = tia, ke ĝi povas esti irata, tia, ke oni povas iri ĝin (= iri sur aŭ laŭ ĝi)
  • loĝiloĝebla = tia, ke ĝi povas esti loĝata, tia, ke oni povas loĝi ĝin (= loĝi en ĝi)

Normale oni diras iri sur/laŭ vojo kaj loĝi en domo, sed ankaŭ iri vojon kaj loĝi domon estas korektaj, kvankam tre maloftaj.

EC

EC = "cualidad o estado (de alguien o de algo)". EC siempre muestra algo abstracto (cualidad o estado).

  • bono = la idea abstracta de bien → boneco = bien como cualidad de algo o alguien (bondad)
    • Vi estos kiel Dio, vi scios bonon kaj malbonon. - Serás como Dios, conocerás el bien y el mal.
    • Ili admiris la bonecon de lia ago. - Ellos admiraron la bondad de su acción.
  • ruĝo = el color rojo → ruĝeco = el estado de ser rojo
    • Ŝiaj blankaj vangoj estis kolorigitaj de freŝa ruĝo. - Sus blancas mejillas estaban coloreadas por un rojo fresco.
    • La ruĝeco de ŝiaj vangoj malkaŝis ŝiajn sentojn. - El rojo de sus mejillas descubrió sus sentimientos.
  • longo = dimensión horizontal (toda cosa concreta tiene alguna longitud) → longeco = la cualidad de ser largo, tener mucho de largo (longitud)
    • Ni mezuris la longon de ĝiaj kruroj, kaj trovis, ke ili estas tre mallongaj. - Medimos la longitud de sus piernas y notamos que son muy cortas.
    • La longeco de ĝiaj kruroj tre surprizis nin. - La longitud de sus piernas nos sorprendió mucho.

      Las piernas eran sorprendentemente largas.

  • rapido = medida de distancia recorrida en un cierto tiempo (toda cosa que se mueve tiene alguna rapidez) → rapideco = cualidad de algo que va (muy) rápido (rapidez)
    • La rapido de la aŭto estis nur 20 kilometroj en horo. - La velocidad del auto era sólo de 20 kilómetros por hora.
    • La aviadilo pasis kun fulma rapideco. - El avión pasó con la rapidez de un rayo.
  • homohomeco = cualidad natural de un ser humano (humanidad)
  • granda animograndanimeco = la cualidad de tener una gran (y noble) alma
  • korektokorekteco = la cualidad de ser correcto, sin error
  • unuunueco = la cualidad de ser como uno (unidad)
  • unuaunuaeco = la cualidad de ser el primero
  • estontaestonteco = tiempo futuro. Formas como estonto normalmente muestran a una persona, como todos los participios que terminan en O, pero a veces se usa estonto como una forma acortada de estonteco.
  • pasintapasinteco = tiempo pasado
  • infanoinfaneco = cualidad de ser niño, infancia
  • eco = cualidad

A veces EC se usa de forma ilógica por influencia de las lenguas nacionales: Bedaŭrinde mi ne havas la eblecon tion ĉi fari. De hecho no se trata de una cualidad sino de una posibilidad concreta: eblo (o quizá eblaĵo). Diga como Zamenhof: Bedaŭrinde mi ne havas la eblon tion ĉi fari. (Si uno duda entre eblo y ebleco, se debe elegir eblo porque es la forma resumida tanto para ebleco como para eblaĵo y por eso eblo casi nunca puede ser una elección incorrecta.)

EC también puede ser usado con terminaciones A o E (o terminación verbal). Esas formas normalmente tienen el significado de "similar, parecido, del mismo aspecto que, de igual manera que":

  • ligneca papero = papero parte aspektanta kiel ligno
  • Ni havas amikecajn rilatojn kun ili. = Ni rilatas kvazaŭ ni estus amikoj. - Tenemos relaciones de amistad con ellos. = Nos relacionamos como si fuéramos amigos.

Iafoje oni povas por klareco uzi anstataŭe kunmetaĵojn kun ŝajna, simila, manierastila. Iafoje formoj kun ...eca signifas "rilata al tia eco, pri la koncerna eco": patreca testo = testo pri patreco, testo por eltrovi, ĉu iu estas la patro.

EG

EG = "(el más) alto grado, la especie mayor".

  • domodomego = una casa (muy) grande
  • varmavarmega = muy caliente
  • bonebonege = muy bien, excelente
  • kriikriegi = gritar (muy) fuerte
  • ŝatiŝategi = gustar mucho
  • dankon!dankegon! = ¡muchas gracias!
  • tretreege = muy pero muy
  • pordopordego = la puerta principal de una casa, ciudad, estancia, patio, etc. (portón)
  • grandagrandega = gigante, enorme
  • piedopiedego = un pie grande, desagradable o peligroso de una persona o animal
  • manĝimanĝegi = comer con avidez o demasía, devorar
  • ege = fortísimo, muy intenso, extremo

EJ

EJ = "lugar, espacio, casa, habitación, etc. destinado para algo". Eso que precede a EJ siempre es eso que ocurre o se encuentra en el lugar.

  • lernilernejo = loko destinita por lernado
  • dormirdormitorio = cuarto para sueño
  • elirielirejo = loko (normale pordo), tra kiu oni povas eliri
  • redaktiredaktejo = loko, kie oni redaktas (ekz. gazeton)
  • akceptiakceptejo = loko, kie oni estas akceptata (en hotelo, kongreso k.s.)
  • necesanecesejo = loko por certa necesa agado, kiun oni preferas ne rekte diri (nome urinado kaj fekado)
  • preĝipreĝejo = loko por preĝado kaj aliaj religiaj agadoj. La vorto preĝejo estas tradicie uzata precipe por Kristana preĝejo, dum oni preferas specialajn vortojn por preĝejoj de aliaj religioj: moskeo, sinagogo, templo k.a. Sed preĝejo ja povas esti uzata por ĉia religio. Por Kristana preĝejo ekzistas ankaŭ la speciala vorto kirko (tre malofte uzata). Plej simple oni tamen precizigas per: Kristana preĝejo, Islama preĝejo, Hinduisma preĝejo k.t.p.
  • ĉevaloĉevalejo = loko (domo) por ĉevaloj
  • malliberomalliberejo = loko de mallibero, por malliberuloj (= prizono)
  • librolibrejo = vendejo de libroj (kolekto aŭ kolektejo de libroj estas biblioteko)
  • rizorizejo = loko (kampoj), kie oni kultivas rizon
  • herboherbejo = loko, kie kreskas precipe herboj (ne arboj k.t.p.)
  • tajlorotajlorejo = loko, kie tajloro laboras
  • ministroministrejo = loko (domo, oficejo) de ministro
  • malsanulomalsanulejo = loko, kie oni flegas kaj kuracas malsanulojn (= hospitalo)
  • TTT (la Tut-Tera Teksaĵo, elparolu "to to to") → TTT-ejo ("to-to-to-ejo") = TTT-servilo, TTT-a retpaĝaro (loko, en kiu troviĝas TTT-aĵoj)
  • ejo = loko (destinita por io speciala)

Se temas pri fabriko aŭ simile, oni prefere uzu pli klarajn kunmetaĵojn: tabakfarejo = "loko, kie oni produktas cigaredojn kaj aliajn tabakaĵojn", ŝtalejoŝtalfabriko = "fabriko de ŝtalo", gisejogisfabriko = "fabriko de gisoj kaj gisaĵoj".

EM

EM = "inclinación hacia algo".

Una palabra con EM normalmente muestra que algo, por su naturaleza, a menudo y continuamente tiende a la acción:

  • timitimema = con inclinación al miedo, que teme con frecuencia
  • manĝimanĝema = con inclinación a comer con frecuencia o mucho
  • komprenikomprenema = que siempre quiere comprender
  • venĝivenĝema = que se quiere vengar, rencoroso/a
  • purapuri = esti pura → purema = que quiere estar limpio/a

A veces se usa EM para un deseo momentáneo o casual, o para una necesidad pasajera:

  • Ŝi sentis fortan manĝemon. (= ... fortan malsaton.) - Ella sintió unas fuertes ganas de comer. (= ... un fuerte hambre.)
  • Subite li fariĝis terure dormema. (= ... terure dorme laca.) - De repente sintió terribles ganas de dormir. (= ... terriblemente cansado)

Alternativamente se pueden usar combinaciones con vola: manĝivola, venĝovola. Pero normalmente EM es suficiente:

En algunas palabras EM muestra capacidad:

  • produktiproduktema = que puede producir mucho (productivo)
  • kreikreema = que puede crear mucho (creativo)

También se pueden usar combinaciones con pova o kapabla: produktipova, kreokapabla. Sin embargo, normalmente EM es suficientemente claro.

En algunas palabras, EM significa que uno por su naturaleza está amenazado por algo, que uno corre algún riesgo que no se quiere:

  • erarierarema = que a menudo o fácilmente comete errores
  • mortimortema = que puede e incluso debe morir

A veces se hace una palabra EM que no deriva de un verbo:

  • gastogastema = que le gustan los huéspedes
  • la sama seksosamseksema = que prefiere al sexo propio

Gastema por eso se puede entender como "tendiente a ser huésped". Si no se trata de ese significado, puede ser preferible usar combinaciones con ama: gastama = "que ama a los huéspedes", samseksama = "que ama al sexo propio". Por otro lado, cuando AM parece demasiado fuerte o errado en cuanto al significado, posiblemente EM es preferible.

Las palabras con EM por lo general llevan terminación A, pero pueden tener cualquier clase de terminación. Con terminación O antes se acostumbraba a agregar siempre el sufijo EC: manĝemeco, timemeco etc. Pero EC normalmente no es necesario. Basta con manĝemo, timemo etc. Antes del sufijo UL se puede a menudo omitir EM si el significado queda claro: timemulotimulo, drinkemulodrinkulo.

EM uziĝas ankaŭ kiel ordinara radiko: emo = momenta inklino, ema = momente inklina.

END

END = "devas esti farata". Oni povas uzi END nur ĉe transitivaj verboj.

  • pagipagenda = tia, ke ĝi devas esti pagata, tia, ke oni pagu ĝin
  • respondirespondenda = tia, ke ĝi devas esti respondata, tia, ke oni respondu ĝin

ER

ER = "una parte muy pequeña del todo". ER se usa cuando algo consiste en muchas partículas de la misma especie. Eso que está delante de ER siempre muestra el todo que las partículas forman:

  • sablosablero = grano de arena
  • neĝoneĝero = copo de nieve
  • monomonero = moneda, pieza metálica de dinero (la pieza de papel se llama monbileto o monpapero)
  • fajrofajrero = pavesa, chispa de fuego (a la chispa eléctrica también se la llama sparko)
  • ero = malgranda (konsistiga) parto

ER montras unu el multaj similaj apenaŭ distingeblaj konsistigaj partoj de tuto. Se temas pri diversspecaj aŭ individuecaj partoj, oni ne uzu ER, sed PART: mondoparto (≈ kontinento), landparto, korpoparto, parto de libro. Se temas pri parto, kiu estas derompita aŭ deŝirita de tuto, oni uzu PEC: Mi disŝiris la leteron kaj disĵetis ĝiajn pecetojn en ĉiujn angulojn de la ĉambro.

ESTR

ESTR = "persono kiu gvidas kaj decidas, mastro". Tio, kio staras antaŭ ESTR, ĉiam estas la loko, kie la estro decidas, aŭ tio, pri kio la estro decidas:

  • ŝipoŝipestro = capitán (náutica)
  • imperioimperiestro = emperador
  • grupogrupestro = líder de un grupo
  • urbourbestro = alcalde
  • lernejolernejestro = director de escuela
  • centcentestro = oficiro super cento da soldatoj
  • estro = jefe con poder de decidir

ET

ET = "de bajo grado/especie".

  • domodometo = una casa (muy) pequeña (casita)
  • varmavarmeta = tibio
  • babilibabileti = charlar poco
  • iomiomete = un poquito
  • ŝtrumpoŝtrumpeto = una media corta, que cubre sólo el pie y la parte inmediatamente superior a éste
  • ridirideti = sonreír
  • patropatreto = querido padre, papá
  • manomaneto = una mano pequeña (manito)
  • eta = pequeño/a, poco intenso/a; etigi = achicar, amansar; etulo = una persona pequeña

A veces se usa ET como prefijo para mostrar un significado especial:

  • burĝoetburĝo = burgués de baja clase social
  • fingroetfingro = meñique

ID

ID = "nacido de". Eso que precede a ID siempre muestra eso, de donde viene el nacido.

Normale ID estas uzata ĉe besta vorto. Tiam ID montras nematuran beston, junan naskiton de la koncerna bestospeco:

  • bovobovido = nematura bovo
  • kokokokido = nematura koko
  • ranoranido = nematura rano
  • ido = juna naskito de besto

Iafoje oni uzas ID por juna planto: arboarbido = juna arbo.

Ĉe homa vorto ID montras infanon, devenulon, sen konsidero de aĝo. Oni tiel uzas ID precipe ĉe titoloj kaj historiaj nomoj:

  • reĝoreĝido = infano de reĝo
  • TimuroTimuridoj = princoj devenintaj de sultano Timuro la Lama
  • IzraeloIzraelido = deveninto de la homo Izraelo (Israelano = ano de la lando Israelo)

Iafoje ID estas uzata figure ĉe landa aŭ lingva vorto:

  • landolandido = homo naskita en certa lando, indiĝeno
  • LatinoLatinida lingvo = lengua que deriva del latín

IG

IG = "acción eficaz, causante o modificante". Lo que precede a IG muestra siempre el resultado de la acción.

  • akraakrigi = obrar de tal forma que algo se vuelve filoso (afilar)
    • Mi akrigas mian tranĉilon. - Afilo mi cuchillo.
  • longalongigi = obrar de tal manera que algo se hace largo (alargar)
    • La kunveno devus esti mallonga, sed la multaj demandoj longigos ĝin. - La reunión debería ser corta pero las numerosas preguntas la alargarán.
  • pli longaplilongigi = agi tiel, ke io fariĝas pli longa
    • Ni devis plilongigi nian viziton en Hindujo. - Ni devis plilongigi nian viziton en Hindujo.

Oni povas fari IG-verbon el aga radiko (kiu normale estas verbo). Tia IG-verbo signifas, ke oni kaŭzas, ke iu faras la koncernan agon. La objekto de tia IG-verbo estas tio, kio estus subjekto de la simpla verbo.

Oni povas deiri de netransitiva verbo:

  • sidisidigi = agi tiel, ke iu komencas sidi
    • Li sidigis sian infanon sur seĝon. - Li sidigis sian infanon sur seĝon.

Oni ankaŭ povas deiri de transitiva verbo. La objekto de tia IG-verbo estas aŭ la subjekto de la simpla verbo, aŭ la objekto de la simpla verbo:

  • komprenikomprenigi = agi tiel, ke iu komprenas
    • Mi finfine sukcesis komprenigi lin, ke li devas iri hejmen. - Mi finfine sukcesis komprenigi lin, ke li devas iri hejmen.
    • Mi ne povis komprenigi la ŝercon al li. - Mi ne povis komprenigi la ŝercon al li.

Oni ankaŭ povas fari IG-verbon el radiko, kiu normale estas substantivo.

Tia IG-verbo povas signifi, ke oni agas tiel, ke la objekto fariĝas tio, kion la radiko montras, sed ĝi ankaŭ povas signifi, ke oni faras la objekton tia kiel la radiko, aŭ ĝi povas signifi, ke oni kaŭzas, ke la objekto faras ian agon, kiu rilatas al la radiko:

  • edzoedzigi = agi tiel, ke iu fariĝas edzo
    • Li edzigis sian filon al riĉa fraŭlino. - Li edzigis sian filon al riĉa fraŭlino.
  • pintopintapintigi = agi tiel, ke io fariĝas pinta, ke io ekhavas pinton
    • Se vi volas skribi, vi devas unue pintigi vian krajonon. - Se vi volas skribi, vi devas unue pintigi vian krajonon.
  • flamoflamiflamigi = agi tiel, ke io flamas
    • Petro flamigis la fajron per forta blovado. - Petro flamigis la fajron per forta blovado.

Oni ankaŭ povas fari IG-verbon el frazeto kun prepozicio:

  • en (la) domoendomigi = movi en (la) domon
    • Kiam komencis pluvi, ŝi rapide endomigis la infanojn. - Kiam komencis pluvi, ŝi rapide endomigis la infanojn.
  • sen vestosenvestigi = forpreni la veston de iu
    • Janjo estis senvestigita kaj endormigita. - Janjo estis senvestigita kaj endormigita.

La malon de sen...igi oni povas teorie esprimi per kun...igi, sed tiajn vortojn oni normale ne uzas, ĉar multaj simplaj verboj havas per si mem tian signifon: maski = "kunmaskigi", vesti = "kunvestigi". En tiaj okazoj oni povas kiel alternativon al sen...igi uzi la prefikson MAL sen IG: malvesti = senvestigi, malmaski = senmaskigi. Senfortigi estas pli-malpli samsignifa kiel malfortigi. La malo de senfortigi estas teorie "kunfortigi", sed tio estas senbezone peza vorto. Anstataŭe oni diras simple fortigi.

Oni ankaŭ povas fari IG-verbon el vorteto aŭ el afikso:

  • forforigi = formovi, forpreni, forviŝi, forskrapi
    • Per forta lesivo ŝi sukcesis forigi la nigrajn makulojn. - Per forta lesivo ŝi sukcesis forigi la nigrajn makulojn.
  • alaligi = aldoni, almeti
    • Ili baldaŭ discipline aligos siajn fortojn al tiu komuna granda armeo. - Ili baldaŭ discipline aligos siajn fortojn al tiu komuna granda armeo.

Kiam la radiko estas nek eca, nek aga, oni povas ofte heziti, ĉu uzi simplan sensufiksan verbon, aŭ verbon kun la sufikso IG. Ofte la lingva tradicio donis al simpla verbo IG-ecan signifon: konfuzo = malordego → konfuzi = krei malordegon, fari malordega. Iafoje la tradicio elektis uzi nur formon kun IG: grupogrupigi = kunigi en grupo(j)n, starigi en grupo(j)n. Iafoje la tradicio donis malsaman signifon al la simpla formo kaj la IG-formo, sed ambaŭ signifoj estas IG-ecaj: kolorokolori = doni al io sian koloron, esti tio kio donas koloron al io; kolorokolorigi = agi tiel, ke io fariĝas kolora. Oni tamen ne povas postuli, ke ĉiuj ĉiam sekvu tiujn ĉi delikatajn distingojn. Oni devas almenaŭ toleri, se iu iafoje intermiksas ekz. kolori kaj kolorigi. Iafoje la simpla formo havas signifon, kiu ne estas IG-eca: lumolumi = elĵeti lumradiojn; lumolumigi = fari tiel ke io lumu, fari luma. Iafoje ambaŭ formoj havas la saman signifon: ordoordiordigi = krei ordon, meti en ordon, fari orda. Nuntempe oni ĝenerale preferas la formon ordigi.

Ofte oni aldonas superfluan IG al verbo, kiu normale ne havu ĝin. Tio povas esti tolerata, precipe se el tio rezultas plia klareco, sed normale oni uzu la tradiciajn formojn. Ne ĉiam la formoj estas tamen tute stabilaj. En iuj okazoj la IG-sufikso eble ne estas nepra, ĉar la simpla formo apenaŭ havas ian alian signifon. Tiam oni eble estonte ekuzos la pli mallongan formon sen IG. Ofte ambaŭ formoj povas esti uzataj paralele sen signifodiferenco: loki/lokigi, arkivi/arkivigi, listi/listigi.

IG kutime aperas kun verba finaĵo, sed povas ankaŭ havi O-finaĵon, A-finaĵon aŭ E-finaĵon. Tiaj formoj montras la saman agan signifon kiel la verba formo: akrigo = "la ago akrigi", akriga = "rilata al la ago akrigi, akriganta", sidigo = "la ago sidigi", sidige = "rilate al la ago sidigi, sidigante", edzigo = "la ago edzigi", edziga = "rilata al la ago edzigi".

IG uziĝas ankaŭ kiel ordinara radiko: igi= kaŭzi, ke iu faru ian agon.

IĜ = "cambio a un nuevo estado, lugar, acción". Eso que precede a IĜ muestra siempre el resultado del cambio.

  • palapaliĝi = volverse pálido (empalidecerse)
    • Li paliĝis pro la ŝoko. - Se empalideció por el choque.
  • longalongiĝi = hacerse largo (alargarse)
    • La tagoj longiĝas, printempo alvenas. - Los días se alargan, viene la primavera.
  • pli longaplilongiĝi = fariĝi pli longa
    • Li asertas, ke post la vizito al la miraklisto lia kruro plilongiĝis. - Li asertas, ke post la vizito al la miraklisto lia kruro plilongiĝis.

IĜ-verbo farita el netransitiva verbo montras transiron al la koncerna ago. IĜ ĉe tia verbo estas do preskaŭ egala al la prefikso EK. Iafoje tiaj ĉi IĜ-verboj montras la nuancon, ke la ago okazas per si mem, aŭ ke la ago okazas senvole:

  • sidisidiĝi = komenci sidi, eksidi
    • Li sidiĝis sur la sofo. - Li sidiĝis sur la sofo.
  • estiestiĝi = komenci esti, ekesti
    • Estiĝis kverelo inter ili. - Estiĝis kverelo inter ili.
  • mortimortiĝi = morirse (sin intención)
    • Mia onklo ne mortis per natura morto, sed li tamen ne mortigis sin mem kaj ankaŭ estis mortigita de neniu; unu tagon, promenante apud la reloj de fervojo, li falis sub la radojn de veturanta vagonaro kaj mortiĝis. - Mia onklo ne mortis per natura morto, sed li tamen ne mortigis sin mem kaj ankaŭ estis mortigita de neniu; unu tagon, promenante apud la reloj de fervojo, li falis sub la radojn de veturanta vagonaro kaj mortiĝis.

      Ya un simple morti muestra una transición (de la vida a la muerte). Aquí IĜ muestra que la muerte ocurrió sin intención, accidentalmente.

También se puede hacer un verbo con el sufijo IĜ a partir de un verbo transitivo. En verbo IĜ de este tipo, IĜ no indica un significado transitivo. IĜ ahí solo sirve para hacer que el verbo sea intransitivo, para cambiar la función sintáctica:

  • malfermimalfermiĝi = iĝi malfermita, esti malfermata (per si mem)
    • La knabo malfermis la pordon. - El niño cerró la puerta.
    • La pordo brue malfermiĝis. - La pordo brue malfermiĝis.
  • turniturniĝi = iĝi turnita, esti turnata (per si mem)
    • La knabo turnis sian kapon. - La knabo turnis sian kapon.
    • La tero turniĝas ĉirkaŭ sia akso. - La tero turniĝas ĉirkaŭ sia akso.
  • ruliruliĝi = moviĝi per rulado, esti rulata (per si mem)
    • Kiu rulas ŝtonon, al tiu ĝi revenos. - Kiu rulas ŝtonon, al tiu ĝi revenos.
    • Ili rulis sian ĉaron. - Ili rulis sian ĉaron.
    • La vinberoj elpremite ruliĝadis sur la teron. - La vinberoj elpremite ruliĝadis sur la teron.
    • La veturilo ruliĝis tre rapide. - La veturilo ruliĝis tre rapide.

IĜ-verbo farita el transitiva verbo ofte similas al pasiva verbo. La diferenco estas, ke IĜ-verbo montras, ke la ago okazas pli-malpli per si mem, aŭ ke oni ne interesiĝas pri eventuala kaŭzanto de la ago: Li estis naskita en Januaro. Normala pasiva frazo. Oni atentas precipe la agon, kiu plenumiĝis kun rezulto (pro la IT-formo). Li naskiĝis en Januaro. Li fariĝis naskita. Pli da atento al la naskato, la infano, ol al la naskanto, la patrino.

Oni ankaŭ povas fari IĜ-verbon el radiko, kiu normale estas substantivo. Tia IĜ-verbo povas signifi, ke la subjekto fariĝas ĝuste tio, kion la radiko montras, aŭ ke ĝi fariĝas simila al la radiko, aŭ ke okazas al ĝi ia ago karakterizata de la radiko:

  • edzinoedziniĝi = fariĝi ies edzino
    • Ŝi edziniĝis kun sia kuzo. - Ŝi edziniĝis kun sia kuzo.
  • pintopintapintiĝi = fariĝi pinta, ekhavi (akran) pinton
    • Malgraŭ liaj penoj la krajono ne pintiĝis. - Malgraŭ liaj penoj la krajono ne pintiĝis.
  • flamoflamiflamiĝi = komenci flami
    • Ligno fendita facile flamiĝas. - Ligno fendita facile flamiĝas.

Oni ankaŭ povas fari IĜ-verbon el frazeto kun prepozicio. La preciza signifo dependas de la prepozicio. Se ekz. la prepozicio estas loka aŭ mova, IĜ signifas "moviĝi, iri, translokiĝi":

  • en domoendomiĝi = veni en domon
    • Kiam la fulmotondro komenciĝis, ni tuj endomiĝis. - Kiam la fulmotondro komenciĝis, ni tuj endomiĝis.
  • sen vestosenvestiĝi = fariĝi nuda, forpreni sian veston
    • Senhonte mi senvestiĝis antaŭ ili. - Senhonte mi senvestiĝis antaŭ ili.

Oni povas ankaŭ fari IĜ-verbon el vorteto aŭ el afikso:

  • alaliĝi = aldoniĝi, aniĝi, anigi sin, anonci sian partoprenon
    • Al lia antaŭa embaraso aliĝis nun iom da konfuzo. Ĉu vi jam aliĝis al la kongreso? - Al lia antaŭa embaraso aliĝis nun iom da konfuzo. Ĉu vi jam aliĝis al la kongreso?
  • senseniĝi = fariĝi sena je io, liberiĝi de io
    • Mi ne plu eltenas ilin, ni devas seniĝi je ili. - Mi ne plu eltenas ilin, ni devas seniĝi je ili.

IĜ kutime aperas kun verba finaĵo, sed povas ankaŭ havi O-finaĵon, A-finaĵon aŭ E-finaĵon. Tiaj formoj montras la saman agan signifon kiel la verba formo: akriĝo = "la ago akriĝi", akriĝa = "rilata al la ago akriĝi, akriĝanta", sidiĝo = "la ago sidiĝi", sidiĝe = "rilate al la ago sidiĝi, sidiĝante", edziĝo = "la ago edziĝi", edziĝa = "rilata al la ago edziĝi", unuiĝo = "la ago unuiĝi".

Iafoje IĜ-vorto kun O-finaĵo ankaŭ povas montri rezulton de transira ago: Unuiĝo Franca por Esperanto (nomo de asocio). Dio nomis la sekaĵon Tero, kaj la kolektiĝojn de la akvo Li nomis Maroj.

IĜ uziĝas ankaŭ kiel ordinara radiko: iĝi = fariĝi.

IL

IL = "instrumento, aparato, rimedo".

  • segisegilo = instrumento por segi
  • fosifosilo = instrumento por fosi
  • kudrikudrilo = pinta instrumenteto por kudri
  • tonditondilo = instrumento por tondi (kiu konsistas el du klingoj)
  • ŝlosiŝlosilo = instrumento, kiun oni turnas en seruro por ŝlosi aŭ malŝlosi
  • manĝimanĝilo = instrumento por manĝi (telero, kulero, tranĉilo, forko, manĝbastoneto, glaso aŭ simile)
  • sonorisonorilo = instrumento, kiu sonoras (uzanto de sonorilo ne sonoras, sed sonorigas)
  • presipresilo = maŝino por presado de libroj, gazetoj k.t.p.
  • komputikomputilo = (elektronika) aparato por prilabori informojn kaj fari tre rapidajn kalkulojn
  • aboniabonilo = papero, per kiu eblas ekaboni ion
  • aliĝialiĝilo = papero, per kiu eblas aliĝi al io (ekz. kongreso)
  • kuracikuracilo = io ajn, kio servas por kuraci (ekz. medikamento)
  • ilo = instrumento, rimedo; ilaro = kolekto de laboriloj

La sufikso IL havas tre ĝeneralan signifon. Por esprimi sin pli ekzakte oni povas fari kunmetaĵojn kun aliaj radikoj, ekz.: presmaŝino, transportaparato, vendaŭtomato. Sed ofte taŭgas simpla IL-formo.

En iuj malmultaj IL-vortoj la aga elemento estas subkomprenata. Tio, kio staras antaŭ IL, ne mem montras agon, sed ekz. rezulton de ago: fajrofajrilo = ilo por fari fajron (ne "ilo por fajri")

IN

IN = "el sexo femenino". El sufijo IN se puede usar sólo para aquello que puede tener sexo, es decir personas o animales. IN agrega un significado femenino (y elimina un eventual significado masculino).

Plej ofte oni aldonas IN al vorto, kiu havas viran signifon. La vorto tiam ekhavas anstataŭe in-seksan signifon:

  • patropatrino = madre
  • virovirino = mujer adulta
  • knaboknabino = chica
  • avoavino = abuela
  • reĝoreĝino = reina

Oni ankaŭ povas aldoni IN al vorto, kiu estas sekse neŭtra, sed tio okazas multe malpli ofte. La sekse neŭtra vorto tiam ekhavas in-seksan signifon:

  • homohomino = ina homo
  • aŭtoroaŭtorino = ina aŭtoro
  • pasaĝeropasaĝerino = ina pasaĝero
  • bestobestino = ina besto
  • mortintomortintino = mortinta virino

Ĉe neŭtra vorto oni povas montri viran sekson per la radiko VIR uzata prefiksece aŭ adjektivece.

Ekzistas kelkaj vortoj, kiuj en si mem estas in-seksaj: damo, nimfo, matrono, putino (nekunmetita!) k.a. Al tia vorto oni ne aldonu IN.

IN uziĝas ankaŭ kiel ordinara radiko: ino = ina besto (aŭ homo); investaĵo = vestaĵo por virino.

IND

IND = "digno de ser hecho". Se puede usar IND sólo con verbos transitivos:

  • amiaminda = que merece ser amado/a (digno/a de amar)
  • vidividinda = tan bello/a o bueno/a que merece ser visto/a
  • mirimirinda = tan extraordinario/a que debe ser admirado/a
  • bedaŭribedaŭrinde = tan malo que merece ser lamentado (lamentablemente)
  • inda = merecido/a, valioso/a

ING

ING = "tenilo, en kiun oni (parte) metas ion". Tio, kio staras antaŭ ING, normale estas tio, kion oni parte enmetas en la ingon:

  • glavoglavingo = tubeca objekto, en kiun oni metas la klingon de glavo
  • cigarocigaringo = tubeto, en kiu oni tenas cigaron por fumi ĝin
  • ŝraŭboŝraŭbingo = ringo, en kiun oni ŝraŭbas ŝraŭbon
  • ovoovingo = vazeto, en kiun oni metas ovon por ĝin manĝi
  • ingo = tenilo (precipe por glavo), kiu parte kovras tion, kion ĝi tenas; eningigi = enmeti en ingon

ISM

ISM = "doktrino, movado, sistemo, agmaniero" k.s. Iafoje ISM-vorto ankaŭ montras unuopan ekzemplon de ia speciala agmaniero. La signifo de ISM treege varias, kaj tre dependas de tio, post kio ĝi staras.

  • StalinoStalinismo = la politikaj ideoj de Stalino
  • KristanoKristanismo = la religio de la Kristanoj, la religio de Kristo
  • koloniokoloniismo = ekspluatado de kolonioj fare de forta ŝtato
  • kapitalokapitalismo = ekonomia sistemo de privata kapitalposedo
  • alkoholoalkoholismo = malsana dependeco de alkoholo
  • diletantodiletantismo = amatoreca kaj fuŝa agado
  • patriotopatriotismo = amo kaj sindediĉo al la propra patrujo
  • la Angla lingvoAnglismo = apartaĵo de la Angla lingvo

IST

IST = "persona que con frecuencia se ocupa sobre algo (quizás profesionalmente)". Eso que está delante de IST es siempre la ocupación de la persona.

Estas ofta miskompreno, ke IST egalas al "profesiulo", sed ĝia vera signifo estas pli vasta:

  • verkiverkisto = persona que escribe con frecuencia (un/a escritor/a)
  • kuracikuracisto = persona que cura profesionalmente (médico)
  • artoartisto = persona que practica arte (artista)
  • biciklobiciklisto = persono, kiu ofte biciklas
  • ŝteliŝtelisto = persono, kiu ofte ŝtelas
  • EsperantoEsperantisto = persono, kiu scias kaj uzas Esperanton

Je bezono eblas fari pli precizajn vortojn. Anstataŭ la ĝenerala fiŝisto oni povas paroli pri fiŝkaptisto, kiu fiŝas (= fiŝkaptas), pri fiŝbredisto, kiu bredas fiŝojn, kaj pri fiŝvendisto, kiu vendas fiŝojn.

Por IST-vorto ofte ekzistas simila ISM-vorto. La rilatoj inter la du formoj de tiaj vortparoj povas esti tre diversaj: alkoholisto = persono dependa de alkoholo, trafita de alkoholismo; alkoholismo = malsana dependeco de alkoholo; kapitalisto = persono, kiu posedas multan kapitalon; kapitalismo = ekonomia sistemo de privata kapitalposedo. Ekzistas ankaŭ tre multaj vortoj, kiuj finiĝas per "ist" aŭ "ism", kaj kiuj ja montras diversajn istojn kaj ismojn, sed kiuj tamen ne estas kunmetitaj, ekz.: turistoturismo, faŝistofaŝismo, ekzistencialistoekzistencialismo.

Ofte IST signifas "subtenanto de la responda ismo". Tiam IST = ISM-AN: oportunisto = oportunismano, iu kiu agas laŭ oportunismo; komunisto = komunismano, subtenanto de komunismo. Sed IST ne ĉiam egalas al ISM-AN. Ekz. kapitalisto ne egalas al kapitalismano.

Noto: AN kaj IST estas en iaj okazoj tre proksimaj. Tiam oni povas elekti laŭplaĉe. Oni kutimas uzi tiun, kiu kreas la plej internacian formon. Oni ekz. normale parolas pri Kristo, Kristano kaj Kristanismo. La formoj Krististo kaj Kristismo neniam aperas. Ili estus same logikaj, sed malpli internaciaj. Komparu kun Budho, Budhisto kaj Budhismo, kie la prefero estas mala, ankaŭ pro internacieco. Apud Budhisto oni tamen uzas ankaŭ Budhano, same logikan, sed pri Budhanismo oni ne parolas. (Iuj uzas anstataŭe Budao, Budaisto kaj Budaismo.)

De ninguna manera se debe decir kirurgisto, astronomisto, ekologisto etc. Pero en muchas ocasiones se puede sin embargo crear con el sufijo IST una palabra paralela para esa clase de persona, si existe una palabra aparte para eso, sobre lo que se ocupa:

  • kirurgiokirurgiisto = un cirujano
  • diplomatiodiplomatiisto = un diplomático
  • gimnastikogimnastikisto = un gimnasta

NJ

Con NJ se forman los nombres cariñosos de las mujeres. NJ está unido a una forma acortada del nombre. Normalmente se conservan entre 1 y 5 letras:

  • MarioManjoMarinjo - María → Mari
  • KlaroKlanjo - Clara → Clarita
  • SofioSonjoSofinjo - Sofía → Sofi
  • PatrinoPanjo - Madre/mamá → Mami
  • OnklinoOnjo - Tío → Tiíto
  • FratinoFranjo - Hermana → Hermanita

Usando NJ normalmente se elimina un eventual sufijo IN. A veces se puede retener la vocal de IN, si eso ayuda a crear una forma que suene mejor: kuzinoKuzinjo, knabinoKnabinjo. Quizás se puede incluso usar un sufijo IN superfluo si eso ayuda al buen sonido: KlaroKlarinoKlarinjo.

OBL

OBL = "multipliko". OBL estas uzebla nur ĉe nombrovortoj kaj similsignifaj vortoj. Tio, kio staras antaŭ OBL, ĉiam montras, per kiom oni multiplikas:

  • duduobla = multiplikita per du
  • duduoble = multiplikite per du
  • duduoblo = kvanto duobla
  • dekdekobla = multiplikita per dek
  • dekdekoble = multiplikite per dek
  • dekdekoblo = kvanto dekobla
  • cent dek ducent-dek-du-obla = multiplikita per 112
  • cent dek ducent-dek-du-oble = multiplikite per 112
  • cent dek ducent-dek-du-oblo = kvanto 112-obla

OBL-vorto kun A-finaĵo ankaŭ povas signifi, ke io konsistas el tiom da partoj:

  • duobla vesto = vesto, kiu konsistas el du tavoloj da vestaĵoj
  • duobla fadeno = du apudmetitaj fadenoj uzataj kiel unu

Antaŭ OBL oni ĉiam kunskribas la nombron. Oni povas por klareco uzi dividostrekojn. La strekojn oni metu normale tie, kie estas spacetoj en la origina nombro: dek dudekduoblodek-duoblo; dudekdudekoblo; du mil dudekdumildudekoble aŭ prefere du-mil-dudekoble. La samaj skriboreguloj validas por la sufiksoj ON kaj OP.

ON

ON = "división". ON se usa sólo con palabras numerales o con palabras con significados similares. Eso que precede a ON siempre muestra por cuánto se divide:

  • duduono = una de las dos partes iguales del todo, ½ (mitad)
  • duduona = grande como una mitad, siendo la mitad (de algo)
  • duduone = medio, siendo mitad (de algo)
  • dekdekono = una de las diez partes iguales del todo, 1/10
  • dekdekona = grande como un décimo, siendo el décimo (de algo)
  • dekdekone = grande como un décimo, siendo el décimo (de algo)

Para las palabras con ON se usan las mismas reglas de escritura que para OBL.

A veces se confunde ON con la raíz PART. No se puede decir por ejemple landono para landparto = "parte de un país". ON no muestra parte de eso que lo precede, sino una parte de otra cosa. Triono no es parte de tri, sino una de las tres partes iguales de otra cosa.

OP

OP = "grupo con cierto número de miembros". OP se puede usar sólo con numerales y palabras de significados similares. Eso que precede a OP siempre indica cuántos miembros hay en el grupo:

  • unuunuopo = una sola cosa o persona
  • unuunuopa = solo/a, mirado/a aparte
  • unuunuope = cada uno para sí mismo, individualmente
  • duduopo = grupo de dos, par, pareja, dueto
  • duduopa = que consiste de dos miembros
  • duduope = en un grupo con dos miembros, en grupos de a dos
  • dekdekopo = grupo de diez
  • dekdekopa = que consiste de diez miembros
  • dekdekope = en un grupo de diez miembros, en grupos de a diez

Por OP-vortoj oni uzas la samajn skriboregulojn kiel por OBL.

Antaŭ O-finaĵo la sufikso OP estas forlasebla, ĉar simpla O-formo havas ĉe nombrovortoj interalie la signifon de opo:

  • duo = duopo aŭ la nombro du
  • trio = triopo aŭ la nombro tri
  • deko = dekopo aŭ la nombro dek

UJ

UJ = "algo que está destinado a contener algo específico". UJ tiene prácticamente tres significados distintos: "contenedor", "planta" y "país". Eso que está delante de UJ siempre muestra lo que es (o sucede) en el asunto.

UJ puede mostrar un contenedor especial, jarrón, caja, etc. que sirve para contener algo o en cuyo interior se realiza alguna acción:

  • salosalujo = salero
  • cigarocigarujo = cigarrera, estuche o caja para guardar cigarros.
  • abeloabelujo = vivienda artificial para abejas (una vivienda natural de abejas puede ser abelejo pero esa palabra también significa "lugar donde el apicultor tiene las colmenas")
  • monomonujo = aquello que contiene dinero (monedero/billetera)
  • banibanujo = bañera, donde uno se baña o baña a otro
  • trinkitrinkujo = bebedero, abrevadero, contenedor grande y largo de donde beben los animales

Por precizeco oni povas fari kunmetaĵojn kun aliaj radikoj, ekz.: teskatolo, tekruĉo, tetaso, cigarskatolo, cigaredpaketo, konservoskatolo.

Rimarku, ke tio, kio staras antaŭ UJ, ĉiam devige montras enhavon, dum tio, kio staras antaŭ SKATOL, VAZ k.t.p., povas montri jen enhavon, jen materialon, jen ion alian, ekz.: ladskatolo = "skatolo el lado", lignositelo = "sitelo el ligno". Sed ladujo devas esti "ujo por lado", kaj lignujo estas nepre "ujo por ligno".

Ĉe nomo de frukto, bero aŭ floro UJ povas montri kreskaĵon, normale arbon aŭ arbuston, kiu donas tian frukton, beron aŭ floron:

  • pomopomujo = manzano
  • vinberovinberujo = vin(ber)arbusto
  • rozorozujo = rozplanto

Oni povas diri ankaŭ pomarbo, vinberarbusto k.t.p.

Junto al nombre de un pueblo, UJ siempre significa "el país de ese pueblo":

  • FrancoFrancujo = el país de los franceses (Francia)
  • ĈinoĈinujo = el país de los chinos (China)
  • SomaloSomalujo = el país de los somalíes (Somalía)

Iafoje oni faras landan aŭ regionan UJ-vorton el alispeca vorto:

  • patropatrujo = patrolando, hejmlando, origina lando
  • EsperantoEsperantujo = Esperantolando, la (imagata) lando de la Esperantistoj, la Esperanta mondo (la kongresoj k.t.p.)

En landonomoj oni uzas kiel alternativojn al UJ, ankaŭ la radikon LAND sufiksece, kaj la neoficialan sufikson I. La plej multaj landoj havas tamen nekunmetitan nomon, ekz. Usono, Birmo, Liĥtenŝtejno, Islando (ne farita per la radiko LAND!) k.a. En tiaj okazoj oni uzas la sufikson AN por fari nomon de landanoj: Usonano, Birmano k.t.p.

UJ uziĝas ankaŭ kiel ordinara radiko: ujo = vazo, skatolo, entenilo; enujigi = enmeti en vazon k.s. En tiaj okazoj UJ neniam havas la signifon de lando aŭ de kreskaĵo.

UL

UL = "persona con alguna característica". Eso que está antes de UL muestra siempre lo que caracteriza a la persona.

  • junajunulo = persona caracterizada por su juventud (un joven)
  • dikadikulo = una persona gorda (un/a gordo/a)
  • fremdafremdulo = persono de fremda lando, regiono, urbo k.t.p.
  • sanktasanktulo = persono aparte sankta
  • blankablankulo = homo el la tiel nomata blanka raso
  • timitimulo = persono, kiu ofte timas, timemulo
  • ĝiboĝibulo = persono kun karakteriza ĝibo
  • milionomilionulo = una persona que posee millones de pesos/dólares/euros...
  • sen kuraĝosenkuraĝulo = persono, al kiu mankas kuraĝo
  • antaŭantaŭulo = persono, kiu ekzistis aŭ agis antaŭe
  • aliaaliulo = una otra persona

Oni ankaŭ regule uzas UL en iaj nomoj de bestospecoj, kvankam ne temas pri personoj:

  • mamomamuloj = klaso de bestoj, kiuj mamnutras siajn idojn
  • brankobrankuloj = tiaj bestoj, kiuj spiras per brankoj

Okaze oni uzas UL figure por plej diversaj aferoj, ankaŭ nevivaj, kiujn oni volas prezenti kvazaŭ personojn:

  • nubojn skrapasnubskrapulo = treege alta domo, kiu kvazaŭ skrapas la nubojn
  • tri mastojtrimastulo = ŝipo kun tri mastoj

Ĉe vortoj, kiuj per si mem montras ian personon, oni ne uzu senbezone UL. Precipe oni atentu pri participoj kun O-finaĵo. Tia participo ĉiam montras personon, kaj aldono de UL normale estus eraro. Ne diru parolantulo, kurintulo, konatulo, sed simple parolanto, kurinto, konato. Se oni tamen ja aldonas UL al participo kun O-finaĵo aŭ al alia persona vorto, tiam oni kreas vorton kun speciala signifo. Virulo ne egalas al viro, sed signifas "persono karakterizata de vireco" = vireculo. Konatulo principe estu "persono karakterizata de konateco" = famulo, dum konato simple estas "persono konata de iu".

UL uziĝas ankaŭ kiel ordinara radiko: ulo = persono sen ia speciala karakterizo.

UM

El sufijo UM no tiene un significado definido. Mediante él se hacen palabras que tienen alguna relación a eso que precede a UM. Cada palabra con UM se debe aprender por separado. Sin embargo existen algunos grupos de palabras con UM con significados similares.

Muchos verbos con UM significan "actuar de cierta manera con eso que precede a UM":

  • foliofoliumi = pasar las páginas de un libro o revista para leer apenas y rápidamente (hojear)
  • palpebropalpebrumi = rápidamente cerrar y abrir los párpados (parpadear)
  • brakobrakumi = abrazar

Algunos verbos con UM significan "proveer en cierto modo de eso que precede a UM":

  • aeroaerumi = airear
  • sukerosukerumi = cubrir con azúcar

Otro grupo de verbos con UM muestra la manera de ejecución, asesinato:

  • krucokrucumi = clavar a una cruz para matar (crucificar)
  • pendipendumi = colgar con una soga alrededor del cuello para matar (ahorcar)

Algunas palabras con UM son el nombre de partes de ropa o cosas similares. Eso que precede a UM muestra una parte del cuerpo donde la cosa se encuentra:

  • kolokolumo = parte de la ropa que rodea al cuello
  • nazonazumo = tipo de anteojos que apenas se apoyan sobre la nariz

UM se usa en matemática para hacer nombres de sistemas numéricos. Se mete UM después del número que muestra cuántas cifras usa el sistema:

  • duduuma nombrosistemo = sistema con dos cifras, sistema binario
  • dekdekuma nombrosistemo = sistema con diez cifras, sistema decimal

Otras palabras con UM:

  • malvarmamalvarmumi = enfermarse de tos, catarro nasal, etc. (supuestamente por el frío) (engriparse, resfriarse)
  • plenaplenumi = llenar/completar (una tarea, deber, etc.)
  • gustigustumi = probar un gusto
  • lotolotumi = repartir/premiar por decisión de una lotería (rifar)
  • komunakomunumo = comunidad
  • dekstradekstruma = que gira o se tuerce hacia la derecha (en sentido horario)
  • proksimaproksimume = aproximadamente
  • umo = afero, kies nomon oni momente ne memoras, afero stranga aŭ nepriskribebla

Se oni volas krei novan UM-vorton, oni estu tre singarda, ĉar aliaj ĝin eble ne komprenos. UM-vorto, kiu aliĝas al iu el la ĉi-antaŭaj grupoj, pli facile akceptiĝas, dum UM-vorto, kiu ne similas al jam ekzistanta UM-vorto, estas pli malfacile enkondukebla. Ofte oni tamen faras okazan UM-vorton, kiu kompreniĝas pro la kunteksto, kaj kiu poste malaperas.

Volver arriba