Sadržaj

AĈ = "malbona kvalito, sentaŭgeco, senvaloreco".

  • domodomaĉo = loša, trošna kuća, kuća u raspadu
  • ĉevalo (konj) → ĉevalaĉo = loš, bezvrijedan konj
  • babilibabilaĉi = glupo, zlobno pričati
  • aĉa = loše kvalitete, neprikladan, bez vrijednosti

AD = "trajna radnja".

  • uzouzado = dugotrajna, redovna upotreba
  • vizitivizitadi = često, redovno posjećivati
  • konstruo = la ago konstrui, konstrumaniero, io konstruita → konstruado = la ago (daŭre) konstrui
  • martelo (čekić) → marteli = udarati čekićem → martelado = dugotrajan rad čekićem
  • reĝo (kralj) → reĝi = vladati kao kralj → reĝado = kraljevanje

Ako se želi iskazati radnja, ali bez naznake dugotrajnosti koju daje sufiks AD, treba upotrijebiti dodatni glagol koji ne nosi značenje trajanja, ili se izraziti posve drugačije: martelado (dugotrajno) → martelbato = jedan udarac čekićem; brosado (dugotrajno) → brostiro = jedan potez četkom.

AĴ = "(konkretna) stvar".

  • belabelaĵo = (konkretna) posebno lijepa stvar, konkretizacija lijepog
  • utila (koristan) → utilaĵo = (konkretna) stvar koja je korisna
  • dolĉadolĉaĵo = nešto slatkog okusa (kolač, bombon i sl.)
  • novanovaĵo = stvar koja se upravo pojavila, nešto što se upravo dogodilo
  • farifaraĵo = nešto što je napravljeno, što se izrađuje ili će tek biti napravljeno
  • desegnidesegnaĵo = crtež
  • kreskikreskaĵo = nešto što raste, biljka
  • kovrikovraĵo = nešto čime se pokrivamo, pokrivač
  • amuziamuzaĵo = nešto čime se može zabaviti
  • havi (imati) → havaĵo = nešto što netko ima
  • trinki (piti) → trinkaĵo = nešto što se pije; piće
  • konstruo = radnja konstruiranja, način konstruiranja, nešto konstruirano → konstruaĵo = nešto konstruirano (obično zgrada)
  • ligno (drvo) → lignaĵo = nešto napravljeno od drva
  • araneo (pauk) → araneaĵo = paukova mreža
  • azenoazenaĵo = magareća stvar, glupost
  • ĉirkaŭĉirkaŭaĵo = prostor/mjesto/područje oko nečega
  • postpostaĵo = pugo, sidvangoj
  • sen sencosensencaĵo = stvar kojoj nedostaje smisao, besmislica
  • kokidokokidaĵo = jelo od pileta, piletina
  • ovoovaĵo = jelo od jaja
  • glacioglaciaĵo = slastica od smrznute kreme, sladoled
  • aĵo = konkretna stvar (nedefinirane vrste)

Oni povas iafoje aldoni participan sufikson por plia precizeco: draŝataĵo (greno, kiun oni draŝas), draŝitaĵo (greno, kiun oni jam draŝis), draŝotaĵo (greno, kiun oni intencas draŝi), brulantaĵo (io, kio estas brulanta), brulintaĵo (io, kio jam brulis). Normale tamen simpla AĴ-vorto plene sufiĉas.

AN

AN = "član grupe, stanovnik mjesta, sljedbenik doktrine, osoba koja pripada mjestu" i sl.

  • kluboklubano = član kluba
  • EŭropoEŭropano = stanovnik Europe
  • IndonezioIndoneziano = stanovnik Indonezije
  • vilaĝovilaĝano = stanovnik sela
  • IslamoIslamano = vjernik Islama
  • respublikorespublikano = pobornik ideje da država bude uređena kao republika, član republikanske stranke
  • ŝipoŝipano = čovjek koji služi na brodu
  • estraroestrarano = član uprave
  • sama landosamlandano = stanovnik iste zemlje
  • ano = član društva, političke stranke, obitelji, crkve i sl.; aniĝi = postati član, pridružiti se grupi

AR

AR = "sve ili skupina mnogih istovrsnih stvari".

  • homohomaro = svi ljudi na svijetu (= čovječanstvo)
  • birdobirdaro = sve ptice na svijetu ili u nekom području
  • gazetogazetaro = svi časopisi u nekoj regiji
  • verkoverkaro = sva djela jednog autora
  • estroestraro = izabrana skupina voditelja neke organizacije
  • arboarbaro = mjesto s mnogo stabala koja zajedno rastu
  • harohararo = sve dlake na nečijoj glavi (= kosa)
  • ŝafoŝafaro = sve ovce jednog vlasnika ili na jednom mjestu
  • meblomeblaro = sav namještaj u jednoj sobi/stanu/kući
  • altaj montojaltmontaro = masiv ili lanac visokih planina
  • vortovortaro = knjiga u kojoj je popis riječi s objašnjenjima, rječnik
  • horohoraro = tablica sa satima kada se nešto događa, npr. vozni red
  • ŝtupetoŝtupetaro = sredstvo za penjanje s dva rukohvata i mnogo stepenica/stuba, stepenište
  • vagonovagonaro = niz povezanih vagona koje vuče lokomotiva (= vlak)
  • aro = grupa, skupina, krdo i sl.

ĈJ

Pomoću sufiksa ĈJ stvaraju se muška imena od milja. Ispred ĈJ koristi se skraćeni oblik imena. Obično se zadržava prvih 1 do 5 slova:

  • JohanoJohanĉjo ili Joĉjo
  • VilhelmoVilhelĉjo ili Vilheĉjo ili Vilĉjo ili Viĉjo
  • papagoPapĉjo (ime od milja za muškog papagaja)
  • Patro (otac) → Paĉjo (tata)
  • Onklo (stric, ujak,...) → Oĉjo
  • Frato (brat) → Fraĉjo

ĈJ, baš kao i NJ, je specifičan sufiks, jer ne počinje samoglasnikom i jer se korijen ispred njega može skratiti. Ponekad bi se moglo dodati najprije sufiks UL, ako bi tako nastao oblik koji bolje zvuči: PetroPetruloPetruĉjo i sl. To ipak nije uobičajeno, možda ni sasvim logično, ali kada se radi o imenima od milja, ni običaji, ni logika, ni precizna gramatička pravila nisu posebno važni. Nadimke je zapravo moguće stvarati sasvim po volji (npr. posudbom iz drugih jezika).

EBL

EBL = "može biti napravljeno". EBL se može koristiti samo s trazitivnim glagolima:

  • manĝi (jesti) → manĝebla = takav da se može jesti, jestiv
  • nombri (brojiti) → nombrebla = takav da se može brojati, prebrojiv
  • malhavimalhavebla = tia, ke oni povas ĝin malhavi, nenecesa → nemalhavebla = tia, ke oni ne povas ĝin malhavi, necesa
  • kompreni (razumjeti) → kompreneble = tako da svatko može razumjeti, jasno, razumljivo (često se koristi kao skraćeva verzija izraza memkompreneble (samo po sebi razumljivo))
  • esperi (nadati se) → espereble = takvo da se može tome nadati
  • supozi (pretpostaviti) → supozeble = takvo da se može to pretpostaviti
  • eble = može biti, možda; eblo = nešto što je moguće, mogućnost (konkretno); ebleco = svojstvo nečega što je moguće, mogućnost (apstraktno)

Katkad se EBL (kao i IND i END) koristi nakon glagola koji je obično netranzitivan, ali bi mogao imati objekt:

  • iri (ići) → irebla = takvo da se po tome može ići, prohodan
  • loĝi (stanovati) → loĝebla = takvo da se u tome može stanovati, nastanjiv

Obično se kaže iri sur/laŭ vojo (ići na/po putu) i loĝi en domo (stanovati u kući), ali je i iri vojon i loĝi domon ispravno, premda se rijetko koristi.

EC

EC = "kvalito aŭ stato (de iu aŭ io)". EC ĉiam montras ion abstraktan (kvaliton aŭ staton).

  • bono = la abstrakta ideo bono → boneco = bono kiel kvalito de io aŭ iu
    • Vi estos kiel Dio, vi scios bonon kaj malbonon. - Vi estos kiel Dio, vi scios bonon kaj malbonon.
    • Ili admiris la bonecon de lia ago. - Ili admiris la bonecon de lia ago.
  • ruĝo = la koloro ruĝo → ruĝeco = la stato esti ruĝa
    • Ŝiaj blankaj vangoj estis kolorigitaj de freŝa ruĝo. - Ŝiaj blankaj vangoj estis kolorigitaj de freŝa ruĝo.
    • La ruĝeco de ŝiaj vangoj malkaŝis ŝiajn sentojn. - La ruĝeco de ŝiaj vangoj malkaŝis ŝiajn sentojn.
  • longo = horizontala dimensio (ĉiu konkretaĵo havas ian longon) → longeco = la eco esti longa, havi multe da longo
    • Ni mezuris la longon de ĝiaj kruroj, kaj trovis, ke ili estas tre mallongaj. - Ni mezuris la longon de ĝiaj kruroj, kaj trovis, ke ili estas tre mallongaj.
    • La longeco de ĝiaj kruroj tre surprizis nin. - La longeco de ĝiaj kruroj tre surprizis nin.

      La kruroj estis surprize longaj.

  • rapido = mezuro de distanco irata en certa tempo (ĉiu moviĝanta afero havas ian rapidon) → rapideco = eco de io, kio iras (tre) rapide
    • La rapido de la aŭto estis nur 20 kilometroj en horo. - La rapido de la aŭto estis nur 20 kilometroj en horo.
    • La aviadilo pasis kun fulma rapideco. - La aviadilo pasis kun fulma rapideco.
  • homohomeco = natura kvalito de homo
  • granda animograndanimeco = la eco havi grandan (= noblan) animon
  • korektokorekteco = la eco esti korekta, senerara
  • unuunueco = la eco esti kiel unu
  • unuaunuaeco = la eco esti la unua
  • estontaestonteco = estonta tempo. Formoj kiel estonto normale montras personon, kiel ĉiuj participoj kun O-finaĵo, sed iafoje oni uzas estonto kiel mallongigon de estonteco.
  • pasintapasinteco = pasinta tempo
  • infanoinfaneco = eco esti infana, infanaĝo
  • eco = kvalito

Iafoje EC estas uzata mallogike pro influo de naciaj lingvoj: Bedaŭrinde mi ne havas la eblecon tion ĉi fari. Fakte tute ne temas pri eco, sed pri eblo (aŭ eventuale eblaĵo). Diru kiel Zamenhof: Bedaŭrinde mi ne havas la eblon tion ĉi fari. (Se oni hezitas inter eblo kaj ebleco, oni elektu eblo, ĉar ĝi estas resuma formo kaj por ebleco, kaj por eblaĵo, kaj tial eblo apenaŭ iam povas esti malĝusta elekto.)

EC ankaŭ povas esti uzata kun A-finaĵo aŭ E-finaĵo (aŭ verba finaĵo). Tiaj formoj havas normale la signifon "simila, simile, samaspekta kiel, samamaniere kiel":

  • ligneca papero = papero parte aspektanta kiel ligno
  • Ni havas amikecajn rilatojn kun ili. = Ni rilatas kvazaŭ ni estus amikoj. - Ni havas amikecajn rilatojn kun ili. = Ni rilatas kvazaŭ ni estus amikoj.

Iafoje oni povas por klareco uzi anstataŭe kunmetaĵojn kun ŝajna, simila, manierastila. Iafoje formoj kun ...eca signifas "rilata al tia eco, pri la koncerna eco": patreca testo = testo pri patreco, testo por eltrovi, ĉu iu estas la patro.

EG

EG = "(plej) alta grado, (plej) granda speco".

  • domodomego = (jako) velika kuća
  • varmavarmega = vrlo topao, vruć
  • bonebonege = vrlo dobro
  • kriikriegi = (jako) glasno vikati
  • ŝatiŝategi = jako voljeti
  • dankon!dankegon! = veliko hvala!
  • tretreege = jako jako
  • pordopordego = glavna vrata kuće, grada, imanja, dvora i sl.
  • grandagrandega = izvanredno velik
  • piedopiedego = velika, debela, neugodna ili opasna noga čovjeka ili životinje
  • manĝimanĝegi = avide aŭ troe manĝi, vori
  • ege = vrlo jako, intenzivno, ekstremno

EJ

EJ = "mjesto, prostor, zgrada, prostorija i sl. namjenjena nečemu". Ono što se nalazi ispred EJ, uvijek označava što se događa ili što se nalazi na tom mjestu.

  • lernilernejo = mjesto namijenjeno učenju
  • dormidormejo = soba za spavanje
  • elirielirejo = mjesto (obično vrata) kroz koje se može izići, izlaz
  • redaktiredaktejo = loko, kie oni redaktas (ekz. gazeton)
  • akceptiakceptejo = loko, kie oni estas akceptata (en hotelo, kongreso k.s.)
  • necesanecesejo = loko por certa necesa agado, kiun oni preferas ne rekte diri (nome urinado kaj fekado)
  • preĝipreĝejo = loko por preĝado kaj aliaj religiaj agadoj. La vorto preĝejo estas tradicie uzata precipe por Kristana preĝejo, dum oni preferas specialajn vortojn por preĝejoj de aliaj religioj: moskeo, sinagogo, templo k.a. Sed preĝejo ja povas esti uzata por ĉia religio. Por Kristana preĝejo ekzistas ankaŭ la speciala vorto kirko (tre malofte uzata). Plej simple oni tamen precizigas per: Kristana preĝejo, Islama preĝejo, Hinduisma preĝejo k.t.p.
  • ĉevaloĉevalejo = loko (domo) por ĉevaloj
  • malliberomalliberejo = loko de mallibero, por malliberuloj (= prizono)
  • librolibrejo = prodavaonica knjiga, knjižara (zbirka knjiga ili mjesto gdje takva zbirka nalazi je biblioteko - knjižnica)
  • rizorizejo = mjesto (polja) gdje se uzgaja riža
  • herboherbejo = mjesto gdje uglavnom rastu trave (a ne stabla), travnjak, livada
  • tajlorotajlorejo = mjesto gdje krojač radi, krojačnica
  • ministroministrejo = kuća ili ured od ministra
  • malsanulomalsanulejo = mjesto gdje se njeguju i liječe bolesnici (= bolnica)
  • TTT (la Tut-Tera Teksaĵo, čitaj: "to to to") → TTT-ejo ("to-to-to-ejo") = web-server, mrežne stranice (mjesto gdje se nalazi web-sadržaj)
  • ejo = mjesto (namijenjeno nečemu)

Se temas pri fabriko aŭ simile, oni prefere uzu pli klarajn kunmetaĵojn: tabakfarejo = "loko, kie oni produktas cigaredojn kaj aliajn tabakaĵojn", ŝtalejoŝtalfabriko = "fabriko de ŝtalo", gisejogisfabriko = "fabriko de gisoj kaj gisaĵoj".

EM

EM = "inklino al io".

EM-vorto plej ofte montras, ke io pro sia naturo ofte aŭ daŭre tendencas al la ago:

  • timitimema = sklon strahu, bojažljiv
  • manĝimanĝema = sklon jesti često ili puno, proždrljiv
  • komprenikomprenema = pun razumijevanja
  • venĝivenĝema = željan osvete, nesklon praštanju, osvetoljubiv
  • purapuri = biti čist → purema = takav da želi biti čist

Iafoje oni uzas EM por momenta aŭ okaza deziro, aŭ por pasanta bezono:

  • Ŝi sentis fortan manĝemon. (= ... fortan malsaton.) - Osjetila je jaku želju za jelom. (= ... jaku glad.)
  • Subite li fariĝis terure dormema. (= ... terure dorme laca.) - Iznenada je postao užasno pospan. (= ... toliko umoran da mu se spavalo.)

Oni povas alternative uzi kunmetaĵojn kun vola: manĝivola, venĝovola. Sed normale EM sufiĉas.

U nekim riječima EM označava sposobnost:

  • produktiproduktema = tia, ke oni povas multe produkti
  • kreikreema = tia, ke oni povas multe krei

Oni ankaŭ povas uzi kunmetaĵojn kun povakapabla: produktipova, kreokapabla. Normale tamen EM estas sufiĉe klara.

En iuj vortoj EM signifas, ke oni pro sia naturo estas minacata de io, ke oni riskas ion, kion oni ne volas:

  • erarierarema = tia, ke oni ofte aŭ facile faras erarojn
  • mortimortema = tia, ke oni povas, eĉ devas, morti

Iafoje oni faras EM-vorton, kiu ne devenas de verbo:

  • gastogastema = tia, ke oni ŝatas gastojn
  • la sama seksosamseksema = tia, ke oni preferas la propran sekson

Gastema tial povas kompreniĝi kiel "ema mem gasti". Se ne temas pri tia signifo, povas esti preferinde uzi kunmetaĵojn kun ama: gastama = "tia, ke oni amas gastojn", samseksama = "tia, ke oni amas la propran sekson". Aliflanke, kiam AM ŝajnas tro forta aŭ sence maltrafa, eble tamen EM estas preferinda.

EM-vortoj havas plej ofte A-finaĵon, sed povas havi ĉian ajn finaĵon. Ĉe O-finaĵo oni antaŭe kutimis ĉiam aldoni la sufikson EC: manĝemeco, timemeco k.s. Sed EC normale ne estas bezonata. Sufiĉas manĝemo, timemo k.t.p. Antaŭ la sufikso UL oni povas ofte forlasi EM, se la signifo restas klara: timemulotimulo, drinkemulodrinkulo.

EM uziĝas ankaŭ kiel ordinara radiko: emo = momenta inklino, ema = momente inklina.

END

END = "devas esti farata". Oni povas uzi END nur ĉe transitivaj verboj.

  • pagipagenda = tia, ke ĝi devas esti pagata, tia, ke oni pagu ĝin
  • respondirespondenda = tia, ke ĝi devas esti respondata, tia, ke oni respondu ĝin

ER

ER = "tre malgranda parto de tutaĵo". ER estas uzata, kiam io konsistas el multaj samspecaj partetoj. Tio, kio staras antaŭ ER, ĉiam montras la tuton, kiun la partetoj konsistigas:

  • sablosablero = grajno de sablo
  • neĝoneĝero = flok(et)o el neĝo
  • monomonero = peco de metala mono (papera monpeco nomiĝas monbiletomonpapero)
  • fajrofajrero = tre malgranda (fluganta) brulanta parto (elektran fajreron oni nomas ankaŭ sparko)
  • ero = malgranda (konsistiga) parto

ER montras unu el multaj similaj apenaŭ distingeblaj konsistigaj partoj de tuto. Se temas pri diversspecaj aŭ individuecaj partoj, oni ne uzu ER, sed PART: mondoparto (≈ kontinento), landparto, korpoparto, parto de libro. Se temas pri parto, kiu estas derompita aŭ deŝirita de tuto, oni uzu PEC: Mi disŝiris la leteron kaj disĵetis ĝiajn pecetojn en ĉiujn angulojn de la ĉambro.

ESTR

ESTR = "persono kiu gvidas kaj decidas, mastro". Tio, kio staras antaŭ ESTR, ĉiam estas la loko, kie la estro decidas, aŭ tio, pri kio la estro decidas:

  • ŝipoŝipestro = tiu, kiu decidas sur ŝipo
  • imperioimperiestro = titolo de gvidanto de imperio
  • grupogrupestro = gvidanto de grupo
  • urbourbestro = persono elektita por gvidi kaj administri urbon
  • lernejolernejestro = direktisto de lernejo
  • centcentestro = oficiro super cento da soldatoj
  • estro = ĉefo kun decida povo

ET

ET = "(plej) malalta grado, (plej) malgranda speco".

  • domodometo = (tre) malgranda domo
  • varmavarmeta = nur iom varma
  • babilibabileti = babili malmulte
  • iomiomete = nur malmulte
  • ŝtrumpoŝtrumpeto = mallonga ŝtrumpo, kiu kovras nur la piedon kaj la parton tuj super la piedo
  • ridirideti = ridi sensone kun fermita buŝo
  • patropatreto = kara patro, paĉjo
  • manomaneto = ĉarme malgranda mano
  • eta = malgranda, malintensa; etigi = malgrandigi, malintensigi; etulo = malgranda persono

Iafoje oni uzas ET prefiksece por montri specialan signifon:

  • burĝoetburĝo = burĝo, kies burĝeco estas eta (laŭ socia statuso)
  • fingroetfingro = speco de fingro, kiu estas kutime pli malgranda ol la aliaj fingroj sur la mano

ID

ID = "naskito". Tio, kio staras antaŭ ID, ĉiam montras tion, de kio devenas la naskito.

Normale ID estas uzata ĉe besta vorto. Tiam ID montras nematuran beston, junan naskiton de la koncerna bestospeco:

  • bovobovido = nezreo bik
  • kokokokido = pilić, nezrela kokoš/pijetao
  • ranoranido = nezrela žaba, punoglavac
  • ido = mlado od životinje

Iafoje oni uzas ID por juna planto: arboarbido = juna arbo.

Ĉe homa vorto ID montras infanon, devenulon, sen konsidero de aĝo. Oni tiel uzas ID precipe ĉe titoloj kaj historiaj nomoj:

  • reĝoreĝido = kraljevsko dijete
  • TimuroTimuridoj = prinčevi koji potječu od sultana Timura Lenka
  • IzraeloIzraelido = potomak čovjeka Izraela (Israelano = pripadnik države Izrael)

Iafoje ID estas uzata figure ĉe landa aŭ lingva vorto:

  • landolandido = osoba rođena u određenoj zemlji, domorodac
  • LatinoLatinida lingvo = jezik koji potječe od latinskoga

IG

IG = "efika, kaŭza aŭ ŝanĝa ago". Tio, kio staras antaŭ IG, ĉiam montras la rezulton de la ago.

  • akraakrigi = raditi na tome da nešto postane oštro, oštriti
    • Mi akrigas mian tranĉilon. - Oštrim svoj nož.
  • longalongigi = raditi na tome da nešto postane dugačko, produljivati
    • La kunveno devus esti mallonga, sed la multaj demandoj longigos ĝin. - Sastanak je trebao biti kratak, ali mnogobrojna pitanja će ga produljiti.
  • pli longaplilongigi = napraviti da nešto postane dulje, produljiti
    • Ni devis plilongigi nian viziton en Hindujo. - Morali smo produljiti svoj posjet Indiji.

Oni povas fari IG-verbon el aga radiko (kiu normale estas verbo). Tia IG-verbo signifas, ke oni kaŭzas, ke iu faras la koncernan agon. La objekto de tia IG-verbo estas tio, kio estus subjekto de la simpla verbo.

Oni povas deiri de netransitiva verbo:

  • sidisidigi = učiniti da netko počne sjediti, posjesti
    • Li sidigis sian infanon sur seĝon. - Posjeo je svoje dijete na stolicu.

Oni ankaŭ povas deiri de transitiva verbo. La objekto de tia IG-verbo estas aŭ la subjekto de la simpla verbo, aŭ la objekto de la simpla verbo:

  • komprenikomprenigi = agi tiel, ke iu komprenas
    • Mi finfine sukcesis komprenigi lin, ke li devas iri hejmen. - Mi finfine sukcesis komprenigi lin, ke li devas iri hejmen.
    • Mi ne povis komprenigi la ŝercon al li. - Mi ne povis komprenigi la ŝercon al li.

Oni ankaŭ povas fari IG-verbon el radiko, kiu normale estas substantivo.

Tia IG-verbo povas signifi, ke oni agas tiel, ke la objekto fariĝas tio, kion la radiko montras, sed ĝi ankaŭ povas signifi, ke oni faras la objekton tia kiel la radiko, aŭ ĝi povas signifi, ke oni kaŭzas, ke la objekto faras ian agon, kiu rilatas al la radiko:

  • edzoedzigi = agi tiel, ke iu fariĝas edzo
    • Li edzigis sian filon al riĉa fraŭlino. - Li edzigis sian filon al riĉa fraŭlino.
  • pintopintapintigi = agi tiel, ke io fariĝas pinta, ke io ekhavas pinton
    • Se vi volas skribi, vi devas unue pintigi vian krajonon. - Se vi volas skribi, vi devas unue pintigi vian krajonon.
  • flamoflamiflamigi = agi tiel, ke io flamas
    • Petro flamigis la fajron per forta blovado. - Petro flamigis la fajron per forta blovado.

Oni ankaŭ povas fari IG-verbon el frazeto kun prepozicio:

  • en (la) domoendomigi = movi en (la) domon
    • Kiam komencis pluvi, ŝi rapide endomigis la infanojn. - Kiam komencis pluvi, ŝi rapide endomigis la infanojn.
  • sen vestosenvestigi = skinuti odjeću s nekoga
    • Janjo estis senvestigita kaj endormigita. - Janju su svukli i uspavali.

La malon de sen...igi oni povas teorie esprimi per kun...igi, sed tiajn vortojn oni normale ne uzas, ĉar multaj simplaj verboj havas per si mem tian signifon: maski = "kunmaskigi", vesti = "kunvestigi". En tiaj okazoj oni povas kiel alternativon al sen...igi uzi la prefikson MAL sen IG: malvesti = senvestigi, malmaski = senmaskigi. Senfortigi estas pli-malpli samsignifa kiel malfortigi. La malo de senfortigi estas teorie "kunfortigi", sed tio estas senbezone peza vorto. Anstataŭe oni diras simple fortigi.

Oni ankaŭ povas fari IG-verbon el vorteto aŭ el afikso:

  • forforigi = formovi, forpreni, forviŝi, forskrapi
    • Per forta lesivo ŝi sukcesis forigi la nigrajn makulojn. - Per forta lesivo ŝi sukcesis forigi la nigrajn makulojn.
  • alaligi = aldoni, almeti
    • Ili baldaŭ discipline aligos siajn fortojn al tiu komuna granda armeo. - Ili baldaŭ discipline aligos siajn fortojn al tiu komuna granda armeo.

Kiam la radiko estas nek eca, nek aga, oni povas ofte heziti, ĉu uzi simplan sensufiksan verbon, aŭ verbon kun la sufikso IG. Ofte la lingva tradicio donis al simpla verbo IG-ecan signifon: konfuzo = malordego → konfuzi = krei malordegon, fari malordega. Iafoje la tradicio elektis uzi nur formon kun IG: grupogrupigi = kunigi en grupo(j)n, starigi en grupo(j)n. Iafoje la tradicio donis malsaman signifon al la simpla formo kaj la IG-formo, sed ambaŭ signifoj estas IG-ecaj: kolorokolori = doni al io sian koloron, esti tio kio donas koloron al io; kolorokolorigi = agi tiel, ke io fariĝas kolora. Oni tamen ne povas postuli, ke ĉiuj ĉiam sekvu tiujn ĉi delikatajn distingojn. Oni devas almenaŭ toleri, se iu iafoje intermiksas ekz. kolori kaj kolorigi. Iafoje la simpla formo havas signifon, kiu ne estas IG-eca: lumolumi = elĵeti lumradiojn; lumolumigi = fari tiel ke io lumu, fari luma. Iafoje ambaŭ formoj havas la saman signifon: ordoordiordigi = krei ordon, meti en ordon, fari orda. Nuntempe oni ĝenerale preferas la formon ordigi.

Ofte oni aldonas superfluan IG al verbo, kiu normale ne havu ĝin. Tio povas esti tolerata, precipe se el tio rezultas plia klareco, sed normale oni uzu la tradiciajn formojn. Ne ĉiam la formoj estas tamen tute stabilaj. En iuj okazoj la IG-sufikso eble ne estas nepra, ĉar la simpla formo apenaŭ havas ian alian signifon. Tiam oni eble estonte ekuzos la pli mallongan formon sen IG. Ofte ambaŭ formoj povas esti uzataj paralele sen signifodiferenco: loki/lokigi, arkivi/arkivigi, listi/listigi.

IG kutime aperas kun verba finaĵo, sed povas ankaŭ havi O-finaĵon, A-finaĵon aŭ E-finaĵon. Tiaj formoj montras la saman agan signifon kiel la verba formo: akrigo = "la ago akrigi", akriga = "rilata al la ago akrigi, akriganta", sidigo = "la ago sidigi", sidige = "rilate al la ago sidigi, sidigante", edzigo = "la ago edzigi", edziga = "rilata al la ago edzigi".

IG uziĝas ankaŭ kiel ordinara radiko: igi= kaŭzi, ke iu faru ian agon.

IĜ = "transiro al nova stato, al nova loko, al nova ago". Tio, kio staras antaŭ IĜ, ĉiam montras la rezulton de la transiro.

  • palapaliĝi = fariĝi pala
    • Li paliĝis pro la ŝoko. - Li paliĝis pro la ŝoko.
  • longalongiĝi = postati dugačak
    • La tagoj longiĝas, printempo alvenas. - Dani su sve dulji, dolazi proljeće.
  • pli longaplilongiĝi = postati dulji, produljiti se
    • Li asertas, ke post la vizito al la miraklisto lia kruro plilongiĝis. - Li asertas, ke post la vizito al la miraklisto lia kruro plilongiĝis.

IĜ-verbo farita el netransitiva verbo montras transiron al la koncerna ago. IĜ ĉe tia verbo estas do preskaŭ egala al la prefikso EK. Iafoje tiaj ĉi IĜ-verboj montras la nuancon, ke la ago okazas per si mem, aŭ ke la ago okazas senvole:

  • sidisidiĝi = početi sjediti, sjesti
    • Li sidiĝis sur la sofo. - Li sidiĝis sur la sofo.
  • estiestiĝi = komenci esti, ekesti
    • Estiĝis kverelo inter ili. - Estiĝis kverelo inter ili.
  • mortimortiĝi = fariĝi morta (senvole)
    • Mia onklo ne mortis per natura morto, sed li tamen ne mortigis sin mem kaj ankaŭ estis mortigita de neniu; unu tagon, promenante apud la reloj de fervojo, li falis sub la radojn de veturanta vagonaro kaj mortiĝis. - Mia onklo ne mortis per natura morto, sed li tamen ne mortigis sin mem kaj ankaŭ estis mortigita de neniu; unu tagon, promenante apud la reloj de fervojo, li falis sub la radojn de veturanta vagonaro kaj mortiĝis.

      Jam simpla morti montras transiron (de vivo al morto). Ĉi tie IĜ montras, ke la morto okazis senvole, akcidente.

Oni ankaŭ povas fari IĜ-verbon el transitiva verbo. En tia IĜ-verbo IĜ ne montras transiran signifon. IĜ tie nur servas por fari la verbon netransitiva, por ŝanĝi la frazrolojn:

  • malfermimalfermiĝi = iĝi malfermita, esti malfermata (per si mem)
    • La knabo malfermis la pordon. - La knabo malfermis la pordon.
    • La pordo brue malfermiĝis. - La pordo brue malfermiĝis.
  • turniturniĝi = iĝi turnita, esti turnata (per si mem)
    • La knabo turnis sian kapon. - La knabo turnis sian kapon.
    • La tero turniĝas ĉirkaŭ sia akso. - La tero turniĝas ĉirkaŭ sia akso.
  • ruliruliĝi = moviĝi per rulado, esti rulata (per si mem)
    • Kiu rulas ŝtonon, al tiu ĝi revenos. - Kiu rulas ŝtonon, al tiu ĝi revenos.
    • Ili rulis sian ĉaron. - Ili rulis sian ĉaron.
    • La vinberoj elpremite ruliĝadis sur la teron. - La vinberoj elpremite ruliĝadis sur la teron.
    • La veturilo ruliĝis tre rapide. - La veturilo ruliĝis tre rapide.

IĜ-verbo farita el transitiva verbo ofte similas al pasiva verbo. La diferenco estas, ke IĜ-verbo montras, ke la ago okazas pli-malpli per si mem, aŭ ke oni ne interesiĝas pri eventuala kaŭzanto de la ago: Li estis naskita en Januaro. Normala pasiva frazo. Oni atentas precipe la agon, kiu plenumiĝis kun rezulto (pro la IT-formo). Li naskiĝis en Januaro. Li fariĝis naskita. Pli da atento al la naskato, la infano, ol al la naskanto, la patrino.

Oni ankaŭ povas fari IĜ-verbon el radiko, kiu normale estas substantivo. Tia IĜ-verbo povas signifi, ke la subjekto fariĝas ĝuste tio, kion la radiko montras, aŭ ke ĝi fariĝas simila al la radiko, aŭ ke okazas al ĝi ia ago karakterizata de la radiko:

  • edzinoedziniĝi = fariĝi ies edzino
    • Ŝi edziniĝis kun sia kuzo. - Ŝi edziniĝis kun sia kuzo.
  • pintopintapintiĝi = fariĝi pinta, ekhavi (akran) pinton
    • Malgraŭ liaj penoj la krajono ne pintiĝis. - Malgraŭ liaj penoj la krajono ne pintiĝis.
  • flamoflamiflamiĝi = komenci flami
    • Ligno fendita facile flamiĝas. - Ligno fendita facile flamiĝas.

Oni ankaŭ povas fari IĜ-verbon el frazeto kun prepozicio. La preciza signifo dependas de la prepozicio. Se ekz. la prepozicio estas loka aŭ mova, IĜ signifas "moviĝi, iri, translokiĝi":

  • en domoendomiĝi = veni en domon
    • Kiam la fulmotondro komenciĝis, ni tuj endomiĝis. - Kiam la fulmotondro komenciĝis, ni tuj endomiĝis.
  • sen vestosenvestiĝi = fariĝi nuda, forpreni sian veston
    • Senhonte mi senvestiĝis antaŭ ili. - Senhonte mi senvestiĝis antaŭ ili.

Oni povas ankaŭ fari IĜ-verbon el vorteto aŭ el afikso:

  • alaliĝi = aldoniĝi, aniĝi, anigi sin, anonci sian partoprenon
    • Al lia antaŭa embaraso aliĝis nun iom da konfuzo. Ĉu vi jam aliĝis al la kongreso? - Al lia antaŭa embaraso aliĝis nun iom da konfuzo. Ĉu vi jam aliĝis al la kongreso?
  • senseniĝi = fariĝi sena je io, liberiĝi de io
    • Mi ne plu eltenas ilin, ni devas seniĝi je ili. - Mi ne plu eltenas ilin, ni devas seniĝi je ili.

IĜ kutime aperas kun verba finaĵo, sed povas ankaŭ havi O-finaĵon, A-finaĵon aŭ E-finaĵon. Tiaj formoj montras la saman agan signifon kiel la verba formo: akriĝo = "la ago akriĝi", akriĝa = "rilata al la ago akriĝi, akriĝanta", sidiĝo = "la ago sidiĝi", sidiĝe = "rilate al la ago sidiĝi, sidiĝante", edziĝo = "la ago edziĝi", edziĝa = "rilata al la ago edziĝi", unuiĝo = "la ago unuiĝi".

Iafoje IĜ-vorto kun O-finaĵo ankaŭ povas montri rezulton de transira ago: Unuiĝo Franca por Esperanto (nomo de asocio). Dio nomis la sekaĵon Tero, kaj la kolektiĝojn de la akvo Li nomis Maroj.

IĜ uziĝas ankaŭ kiel ordinara radiko: iĝi = fariĝi.

IL

IL = "instrument, uređaj, sredstvo".

  • segisegilo = instrumento por segi
  • fosifosilo = instrumento por fosi
  • kudrikudrilo = pinta instrumenteto por kudri
  • tonditondilo = instrumento por tondi (kiu konsistas el du klingoj)
  • ŝlosiŝlosilo = instrumento, kiun oni turnas en seruro por ŝlosi aŭ malŝlosi
  • manĝimanĝilo = instrumento por manĝi (telero, kulero, tranĉilo, forko, manĝbastoneto, glaso aŭ simile)
  • sonorisonorilo = instrumento, kiu sonoras (uzanto de sonorilo ne sonoras, sed sonorigas)
  • presipresilo = maŝino por presado de libroj, gazetoj k.t.p.
  • komputikomputilo = (elektronika) aparato por prilabori informojn kaj fari tre rapidajn kalkulojn
  • aboniabonilo = papero, per kiu eblas ekaboni ion
  • aliĝialiĝilo = papero, per kiu eblas aliĝi al io (ekz. kongreso)
  • kuracikuracilo = io ajn, kio servas por kuraci (ekz. medikamento)
  • ilo = instrumento, rimedo; ilaro = kolekto de laboriloj

Sufiks -IL- ima vrlo općenito značenje. Da biste ste izrazili preciznije, možete napraviti složenice s drugim korijenima, npr.: presmaŝino (tiskarski stroj), transportaparato (uređaj za prijevoz), vendaŭtomato (prodajni automat). Ali često je prikladan običan oblik sa -IL.

En iuj malmultaj IL-vortoj la aga elemento estas subkomprenata. Tio, kio staras antaŭ IL, ne mem montras agon, sed ekz. rezulton de ago: fajrofajrilo = ilo por fari fajron (ne "ilo por fajri")

IN

IN = "la naskopova sekso". La sufikson IN oni povas uzi nur ĉe io, kio povas havi sekson, nome homo aŭ besto. IN aldonas in-seksan signifon (kaj forprenas eventualan virseksan signifon).

Plej ofte oni aldonas IN al vorto, kiu havas viran signifon. La vorto tiam ekhavas anstataŭe in-seksan signifon:

  • patropatrino = homino, kiu naskis infanon
  • virovirino = plenkreska homino
  • knaboknabino = juna homino
  • avoavino = patrino de patro aŭ patrino
  • reĝoreĝino = virino kiu regas same kiel reĝo, edzino de reĝo

Oni ankaŭ povas aldoni IN al vorto, kiu estas sekse neŭtra, sed tio okazas multe malpli ofte. La sekse neŭtra vorto tiam ekhavas in-seksan signifon:

  • homohomino = ina homo
  • aŭtoroaŭtorino = ina aŭtoro
  • pasaĝeropasaĝerino = ina pasaĝero
  • bestobestino = ina besto
  • mortintomortintino = mortinta virino

Ĉe neŭtra vorto oni povas montri viran sekson per la radiko VIR uzata prefiksece aŭ adjektivece.

Ekzistas kelkaj vortoj, kiuj en si mem estas in-seksaj: damo, nimfo, matrono, putino (nekunmetita!) k.a. Al tia vorto oni ne aldonu IN.

IN uziĝas ankaŭ kiel ordinara radiko: ino = ina besto (aŭ homo); investaĵo = vestaĵo por virino.

IND

IND = "meritas aŭ valoras esti farata". Oni povas uzi IND nur ĉe transitivaj verboj:

  • amiaminda = tia, ke ĝi meritas esti amata
  • vidividinda = tiel bela aŭ bona, ke ĝi valoras esti vidata
  • mirimirinda = tiel eksterordinara, ke oni miru ĝin (= pri ĝi)
  • bedaŭribedaŭrinde = tiel (malbone), ke ĝi meritas bedaŭron
  • inda = merita, valora

ING

ING = "tenilo, en kiun oni (parte) metas ion". Tio, kio staras antaŭ ING, normale estas tio, kion oni parte enmetas en la ingon:

  • glavoglavingo = tubeca objekto, en kiun oni metas la klingon de glavo
  • cigarocigaringo = tubeto, en kiu oni tenas cigaron por fumi ĝin
  • ŝraŭboŝraŭbingo = ringo, en kiun oni ŝraŭbas ŝraŭbon
  • ovoovingo = vazeto, en kiun oni metas ovon por ĝin manĝi
  • ingo = tenilo (precipe por glavo), kiu parte kovras tion, kion ĝi tenas; eningigi = enmeti en ingon

ISM

ISM = "doktrino, movado, sistemo, agmaniero" k.s. Iafoje ISM-vorto ankaŭ montras unuopan ekzemplon de ia speciala agmaniero. La signifo de ISM treege varias, kaj tre dependas de tio, post kio ĝi staras.

  • StalinoStalinismo = la politikaj ideoj de Stalino
  • KristanoKristanismo = Kristova religija, religija kršćana, kršćanstvo
  • koloniokoloniismo = izrabljivanje kolonija od strane jake države
  • kapitalokapitalismo = ekonomski sistem privatnog vlasništva nad kapitalom, kapitalizam
  • alkoholoalkoholismo = bolesna ovisnost o alkoholu, alkoholizam
  • diletantodiletantismo = amatoreca kaj fuŝa agado
  • patriotopatriotismo = ljubav i posvećenost svojoj domovini
  • la Angla lingvoAnglismo = posebnost engleskog jezika

IST

IST = "osoba koja se često bavi nečim (možda profesionalno)". Ono što stoji ispred IST, uvijek je ono čime se ta osoba bavi.

Estas ofta miskompreno, ke IST egalas al "profesiulo", sed ĝia vera signifo estas pli vasta:

  • verkiverkisto = osoba koja često piše (književna i sl. djela)
  • kuracikuracisto = osoba koja profesionalno liječi
  • artoartisto = osoba koja prakticira umjetnost
  • biciklobiciklisto = osoba koja često biciklira
  • ŝteliŝtelisto = osoba koja često krade
  • EsperantoEsperantisto = osoba koja zna i koristi esperanto, esperantist

Je bezono eblas fari pli precizajn vortojn. Anstataŭ la ĝenerala fiŝisto oni povas paroli pri fiŝkaptisto, kiu fiŝas (= fiŝkaptas), pri fiŝbredisto, kiu bredas fiŝojn, kaj pri fiŝvendisto, kiu vendas fiŝojn.

Por IST-vorto ofte ekzistas simila ISM-vorto. La rilatoj inter la du formoj de tiaj vortparoj povas esti tre diversaj: alkoholisto = persono dependa de alkoholo, trafita de alkoholismo; alkoholismo = malsana dependeco de alkoholo; kapitalisto = persono, kiu posedas multan kapitalon; kapitalismo = ekonomia sistemo de privata kapitalposedo. Ekzistas ankaŭ tre multaj vortoj, kiuj finiĝas per "ist" aŭ "ism", kaj kiuj ja montras diversajn istojn kaj ismojn, sed kiuj tamen ne estas kunmetitaj, ekz.: turistoturismo, faŝistofaŝismo, ekzistencialistoekzistencialismo.

Ofte IST signifas "subtenanto de la responda ismo". Tiam IST = ISM-AN: oportunisto = oportunismano, iu kiu agas laŭ oportunismo; komunisto = komunismano, subtenanto de komunismo. Sed IST ne ĉiam egalas al ISM-AN. Ekz. kapitalisto ne egalas al kapitalismano.

Noto: AN kaj IST estas en iaj okazoj tre proksimaj. Tiam oni povas elekti laŭplaĉe. Oni kutimas uzi tiun, kiu kreas la plej internacian formon. Oni ekz. normale parolas pri Kristo, Kristano kaj Kristanismo. La formoj Krististo kaj Kristismo neniam aperas. Ili estus same logikaj, sed malpli internaciaj. Komparu kun Budho, Budhisto kaj Budhismo, kie la prefero estas mala, ankaŭ pro internacieco. Apud Budhisto oni tamen uzas ankaŭ Budhano, same logikan, sed pri Budhanismo oni ne parolas. (Iuj uzas anstataŭe Budao, Budaisto kaj Budaismo.)

Oni do nepre ne diru kirurgisto, astronomisto, ekologisto k.t.p. Sed en multaj okazoj oni povas tamen per la sufikso IST krei paralelan vorton por tia persono, se ekzistas aparta vorto por tio, pri kio li okupiĝas:

  • kirurgiokirurgiisto = kirurg
  • diplomatiodiplomatiisto = diplomat
  • gimnastikogimnastikisto = gimnastičar

NJ

Pomoću sufiksa NJ se tvore ženska imena od milja. Ispred NJ koristi se skraćeni oblik imena. Obično se zadržava prvih 1 do 5 slova:

  • MarioManjoMarinjo - Mario [Marija] → Manjo ili Marinjo
  • KlaroKlanjo - Klaro [Klara] → Klanjo
  • SofioSonjoSofinjo - Sofio [Sofija] → Sonjo ili Sofinjo
  • PatrinoPanjo - majka → mama
  • OnklinoOnjo - tetka, strina, ujna → teta
  • FratinoFranjo - sestra → seka

Uzante NJ oni normale forigas eventualan IN-sufikson. Iafoje oni tamen povus reteni la vokalon de IN, se tio helpus krei pli bonsonan formon: kuzinoKuzinjo, knabinoKnabinjo. Eble oni eĉ povas uzi superfluan IN-sufikson, se tio helpas al bonsoneco: KlaroKlarinoKlarinjo.

OBL

OBL = "multipliko". OBL estas uzebla nur ĉe nombrovortoj kaj similsignifaj vortoj. Tio, kio staras antaŭ OBL, ĉiam montras, per kiom oni multiplikas:

  • duduobla = pomnožen s dva, dvostruk
  • duduoble = pomnoženo s dva
  • duduoblo = dvostruka količina
  • dekdekobla = pomnožen s deset, deseterostruk
  • dekdekoble = pomnoženo s deset
  • dekdekoblo = deseterostruka količina
  • cent dek ducent-dek-du-obla = pomnožen sa 112
  • cent dek ducent-dek-du-oble = pomnoženo sa 112
  • cent dek ducent-dek-du-oblo = 112-erostruka količina

OBL-vorto kun A-finaĵo ankaŭ povas signifi, ke io konsistas el tiom da partoj:

  • duobla vesto = odjeća koja se sastoji od dva sloja
  • duobla fadeno = du apudmetitaj fadenoj uzataj kiel unu

Antaŭ OBL oni ĉiam kunskribas la nombron. Oni povas por klareco uzi dividostrekojn. La strekojn oni metu normale tie, kie estas spacetoj en la origina nombro: dek dudekduoblodek-duoblo; dudekdudekoblo; du mil dudekdumildudekoble aŭ prefere du-mil-dudekoble. La samaj skriboreguloj validas por la sufiksoj ON kaj OP.

ON

ON = "divido". ON estas uzebla nur ĉe nombrovortoj kaj similsignifaj vortoj. Tio, kio staras antaŭ ON, ĉiam montras, per kiom oni dividas:

  • duduono = unu el du egale grandaj partoj de tuto, ½
  • duduona = granda kiel duono, estanta duono (de io)
  • duduone = grande kiel duono, estante duono (de io)
  • dekdekono = unu el dek egale grandaj partoj de tuto, 1/10
  • dekdekona = granda kiel dekono, estanta dekono (de io)
  • dekdekone = grande kiel dekono, estante dekono (de io)

Por ON-vortoj oni uzas la samajn skriboregulojn kiel por OBL.

Iafoje oni konfuzas ON kun la radiko PART. Oni ne povas diri ekz. landono por landparto = "parto de lando". ON ne montras parton de tio, kio staras antaŭ ĝi, sed parton de io alia. Triono ne estas parto de tri, sed unu el tri egale grandaj partoj de io alia.

OP

OP = "grupo kun certa nombro da membroj". OP estas uzebla nur ĉe nombrovortoj kaj similsignifaj vortoj. Tio, kio staras antaŭ OP, ĉiam montras, kiom da membroj estas en la grupo:

  • unuunuopo = unu sola afero aŭ persono
  • unuunuopa = sola, rigardata aparte
  • unuunuope = ĉiu por si mem
  • duduopo = grupo de du, paro
  • duduopa = konsistanta el du membroj
  • duduope = en grupo kun du membroj, en grupoj po du
  • dekdekopo = grupo de dek
  • dekdekopa = konsistanta el dek membroj
  • dekdekope = en grupo kun dek membroj, en grupoj po dek

Por OP-vortoj oni uzas la samajn skriboregulojn kiel por OBL.

Antaŭ O-finaĵo la sufikso OP estas forlasebla, ĉar simpla O-formo havas ĉe nombrovortoj interalie la signifon de opo:

  • duo = duopo aŭ la nombro du
  • trio = triopo aŭ la nombro tri
  • deko = dekopo aŭ la nombro dek

UJ

UJ = "io, kio estas destinita enhavi ion certan". UJ havas praktike tri malsamajn signifojn: "entenilo", "kreskaĵo" kaj "lando". Tio, kio staras antaŭ UJ, ĉiam montras tion, kio estas (aŭ okazas) en la afero.

UJ povas montri specialan entenilon, vazon, skatolon k.t.p., kiu servas por enhavi ion, aŭ en kiu oni faras ian agon:

  • salosalujo = vazeto, en kiu oni tenas salon por uzo ĉe manĝotablo
  • cigarocigarujo = skatoleto por cigaroj
  • abeloabelujo = artefarita loĝejo por abeloj (natura loĝejo de abeloj povas esti abelejo, sed tiu vorto signifas ankaŭ "loko, kie abelbredisto tenas abelujojn")
  • monomonujo = vrećica (ili nešto drugo) u kojoj se nosi novac
  • banibanujo = kuvo aŭ simile, en kiu oni banas sin mem aŭ iun alian
  • trinkitrinkujo = granda longforma ujo (trogo), el kiu bestoj trinkas

Por precizeco oni povas fari kunmetaĵojn kun aliaj radikoj, ekz.: teskatolo, tekruĉo, tetaso, cigarskatolo, cigaredpaketo, konservoskatolo.

Rimarku, ke tio, kio staras antaŭ UJ, ĉiam devige montras enhavon, dum tio, kio staras antaŭ SKATOL, VAZ k.t.p., povas montri jen enhavon, jen materialon, jen ion alian, ekz.: ladskatolo = "skatolo el lado", lignositelo = "sitelo el ligno". Sed ladujo devas esti "ujo por lado", kaj lignujo estas nepre "ujo por ligno".

Ĉe nomo de frukto, bero aŭ floro UJ povas montri kreskaĵon, normale arbon aŭ arbuston, kiu donas tian frukton, beron aŭ floron:

  • pomopomujo = stablo jabuke
  • vinberovinberujo = trs vinove loze
  • rozorozujo = rozplanto

Oni povas diri ankaŭ pomarbo, vinberarbusto k.t.p.

Ĉe nomo de popolano, UJ ĉiam signifas "la lando de tiu popolo":

  • FrancoFrancujo = la lando de la Francoj
  • ĈinoĈinujo = la lando de la Ĉinoj
  • SomaloSomalujo = la lando de la Somaloj

Iafoje oni faras landan aŭ regionan UJ-vorton el alispeca vorto:

  • patropatrujo = patrolando, hejmlando, origina lando
  • EsperantoEsperantujo = Esperantolando, la (imagata) lando de la Esperantistoj, la Esperanta mondo (la kongresoj k.t.p.)

En landonomoj oni uzas kiel alternativojn al UJ, ankaŭ la radikon LAND sufiksece, kaj la neoficialan sufikson I. La plej multaj landoj havas tamen nekunmetitan nomon, ekz. Usono, Birmo, Liĥtenŝtejno, Islando (ne farita per la radiko LAND!) k.a. En tiaj okazoj oni uzas la sufikson AN por fari nomon de landanoj: Usonano, Birmano k.t.p.

UJ uziĝas ankaŭ kiel ordinara radiko: ujo = vazo, skatolo, entenilo; enujigi = enmeti en vazon k.s. En tiaj okazoj UJ neniam havas la signifon de lando aŭ de kreskaĵo.

UL

UL = "persono kun ia karakterizo". Tio, kio staras antaŭ UL, ĉiam montras tion, kio karakterizas la personon.

  • junajunulo = persono karakterizata de juneco
  • dikadikulo = persono aparte dika
  • fremdafremdulo = persono de fremda lando, regiono, urbo k.t.p.
  • sanktasanktulo = persono aparte sankta
  • blankablankulo = homo el la tiel nomata blanka raso
  • timitimulo = persono, kiu ofte timas, timemulo
  • ĝiboĝibulo = persono kun karakteriza ĝibo
  • milionomilionulo = persono, kiu posedas miliono(j)n da dolaroj/eŭroj/enoj...
  • sen kuraĝosenkuraĝulo = persono, al kiu mankas kuraĝo
  • antaŭantaŭulo = persono, kiu ekzistis aŭ agis antaŭe
  • aliaaliulo = alia persono

Oni ankaŭ regule uzas UL en iaj nomoj de bestospecoj, kvankam ne temas pri personoj:

  • mamomamuloj = klaso de bestoj, kiuj mamnutras siajn idojn
  • brankobrankuloj = tiaj bestoj, kiuj spiras per brankoj

Okaze oni uzas UL figure por plej diversaj aferoj, ankaŭ nevivaj, kiujn oni volas prezenti kvazaŭ personojn:

  • nubojn skrapasnubskrapulo = treege alta domo, kiu kvazaŭ skrapas la nubojn
  • tri mastojtrimastulo = ŝipo kun tri mastoj

Ĉe vortoj, kiuj per si mem montras ian personon, oni ne uzu senbezone UL. Precipe oni atentu pri participoj kun O-finaĵo. Tia participo ĉiam montras personon, kaj aldono de UL normale estus eraro. Ne diru parolantulo, kurintulo, konatulo, sed simple parolanto, kurinto, konato. Se oni tamen ja aldonas UL al participo kun O-finaĵo aŭ al alia persona vorto, tiam oni kreas vorton kun speciala signifo. Virulo ne egalas al viro, sed signifas "persono karakterizata de vireco" = vireculo. Konatulo principe estu "persono karakterizata de konateco" = famulo, dum konato simple estas "persono konata de iu".

UL uziĝas ankaŭ kiel ordinara radiko: ulo = persono sen ia speciala karakterizo.

UM

La sufikso UM ne havas difinitan signifon. Per ĝi oni faras vortojn, kiuj havas ian rilaton al tio, kio staras antaŭ UM. Ĉiun UM-vorton oni devas aparte lerni. Ekzistas tamen kelkaj grupoj de UM-vortoj kun similaj signifoj.

Multaj UM-verboj signifas "agi en certa maniero per tio, kio staras antaŭ UM":

  • foliofoliumi = turni la foliojn de libro aŭ gazeto por rapide kaj pase iom legi
  • palpebropalpebrumi = rapide fermi kaj malfermi la palpebrojn
  • brakobrakumi = ĉirkaŭbraki

Iuj UM-verboj signifas "provizi en certa maniero per tio, kio staras antaŭ UM":

  • aeroaerumi = elmeti al aero, enlasi aeron por freŝigi
  • sukerosukerumi = kovri per sukero

Grupo de UM-verboj montras manieron de ekzekutado, mortigado:

  • krucokrucumi = najli aŭ ligi al kruco por mortigi
  • pendipendumi = pendigi per ŝnuro ĉirkaŭ la kolo por mortigi

Iuj UM-vortoj estas nomo de vestaĵparto aŭ simila afero. Tio, kio staras antaŭ UM montras korpoparton, ĉe kiu la afero troviĝas:

  • kolokolumo = vestaĵparto, kiu ĉirkaŭas la kolon
  • nazonazumo = speco de okulvitroj, kiuj fiksiĝas pinĉe sur la nazo

UM estas uzata en matematiko por fari nomojn de nombrosistemoj. Oni metas UM post nombro, kiu montras, kiom da ciferoj uzas la sistemo:

  • duduuma nombrosistemo = sistemo kun du ciferoj, binara sistemo
  • dekdekuma nombrosistemo = sistemo kun dek ciferoj, decimala sistemo

Kelkaj aliaj UM-vortoj:

  • malvarmamalvarmumi = malsaniĝi je tuso, nazkataro k.t.p. (supoze pro malvarmo)
  • plenaplenumi = fari plene (taskon, devon k.s.)
  • gustigustumi = senti guston, provi guston
  • lotolotumi = (dis)doni/premii laŭ decido per lotado
  • komunakomunumo = administra distrikto ĉirkaŭ urbo, societo aŭ organizo kunlabora, kunloĝa k.t.p.
  • dekstradekstruma = tia, ke ĝi turniĝas aŭ volviĝas dekstren (horloĝdirekten)
  • proksimaproksimume = približno, otprilike
  • umo = stvar čijeg se imena trenutno ne možete sjetiti,čudna ili neopisiva stvar

Ako želite stvoriti novu UM-riječ, budite osobito pažljivi jer ju drugi možda neće razumjeti. UM-riječ koja pripada nekoj od gore-navedenih skupina bit će lakše prihvaćena, dok je UM-riječ koja ne nalikuje već postojećim UM-riječima teže uvesti. Često se ipak stvaraju UM-riječi za pojedine prigode, koje se razumiju iz konteksta, a kasnije nestaju.

Natrag na vrh