目次へ

通常は接辞とみなされない要素も、造語時には、ある特別な方法により接辞のように使われます。ほとんどの場合には、複合語や短縮句を作る通常の原理に基づいて造語が行われますが、特別な方法を使うこともできるのです。このとき使われる要素を、接辞用法の要素といいます。また、ある要素は複合語に頻繁に使われ、通常の造語ルールに従ってはいますが、接辞のように見えることがあります。このような要素もまた接辞用法であると言われます。

接辞用法の語根と複合語

接辞用法によく用いられる通常の語根の例を幾つか示します。

FIN

FIN はよく 接頭辞用法の el のかわりに接頭辞用法で用いられ、行為が終わりまで行われることをあらわします: finkanti, finfari, finmanĝi.

HAV, PLEN, RIĈ

語根 HAV、PLEN、RIĈ は接尾辞用法で用いることができ、形容詞の意味を明確化します:barbabarbhava, truatruhava, mankamankohava, amaamoplena, bruabruoplena, floraflorplena, fumafumoplena, oraororiĉa, herbaherbriĉa, sentasentriĉa

KELK

KELK の接頭辞用法は、数倍を意味します:kelkdek = 数十、kelkcent = 数百、kelkmil = 数千。アクセントに気をつけましょう:kElkcent, kElkmil。KELK は独立の小辞ではなく、単語の一部を構成する語根です。このような語を分割して書くことはできません。kelkdekkelkmil と書くのが正しく、kelk dekkelk mil は誤りです。言い換えとして kelkaj dekojkelkaj miloj を使うこともできます。

接尾辞用法の KELK は不定の複数を示します:dekkelke = 十数、tridekkelk-jara = 三十数年の。

ときに接頭辞用法の KELK が「おおよそ」の意味で用いられていることがあります:kelkmil = およそ千前後。これはザメンホフの用いた上記の意味と衝突してしまいますから、使ってはいけません。

また KELK を I で始まる相関詞の接頭辞とし、数量の不定を強調することがあります:kelkiuj = 幾人か、kelkiom = いくらか多少。かつては kelkiu と単数で使われることがありましたが、これは意味が自家撞着してしまっています。iu は単数の個体、KELK は複数を意味するからです。

ONを使った語

接尾辞 ON を使った合成語はよく接頭辞として使われます:duonhoro = 1/2時間(30分間)、kvaronlitro = 1/4リットル、milonmilimetro = 1/1000ミリメートル、trionparto = 1/3の部分。この代わりに通常の複合語を作ることもできます。例:horkvarono (= 1時間の1/4):Pasis certe horkvarono, antaŭ ol la floreto povis denove rekonsciiĝi. ただし horkvarono のような形式は非常にまれにしか見られません。

接頭辞用法の DUON は、「だいたい半分、不完全、ほぼ」のような特別な意味を持つことがあります:duonnuda = 裸同然の、duonkuirita = 半生調理の。

Ĉe parencovortoj DUON havas du specialajn signifojn. Ĝi tie montras parencecon tra nur unu el la gepatroj kaj ankaŭ parencecon kreitan per regeedziĝo: duonfrato = 1. frato kun kiu oni havas nur unu el la gepatroj komuna, 2. filo de duonpatr(in)o; duonfilo = filo de la edz(in)o; duonpatro = nova edzo de la patrino; duonpatrino = nova edzino de la patro.

VIC

VIC estas uzata prefiksece por montri aferon aŭ personon, kiu anstataŭas aŭ povas anstataŭi ion aŭ iun: vicprezidanto = "anstataŭa prezidanto", vicdirektoro = "anstataŭa direktoro", vicrado = "rezerva rado".

Oni povas uzi la radikon VIC prefiksece ankaŭ por parenceco kreita per regeedziĝo: vicpatro, vicfilo, vicfrato. Ĉe tiaj DUON-vortoj, kiuj povas havi ambaŭ signifojn de parenca DUON, oni prefere uzu VIC por regeedziĝa parenceco, kaj DUON nur por efektive duona parenceco.

VIR

VIR estas uzata prefiksece por montri viran sekson. Komparu kun la sufikso IN. Oni tiel povas uzi VIR nur ĉe io, kio povas havi sekson, kaj nur ĉe vortoj, kiuj ne estas viraj jam per si mem.

VIR estas prefiksece uzata precipe ĉe bestaj vortoj: virĉevalo, virkato, virbovo, virhundido, virbesto.

Ankaŭ ĉe homaj vortoj oni povas uzi VIR prefiksece: virhomo, virprezidanto, virsekretario. Sed ĉe homaj vortoj oni normale preferas uzi VIR kiel adjektivon: vira homo, vira prezidanto, vira sekretario.

Tre ofte oni tamen forlasas VIR, kvankam temas pri virbesto aŭ virhomo.

Rimarku, ke la memstara vorto viro ĉiam signifas "plenkreska virhomo", dum prefikseca VIR nur montras viran sekson (ne homecon, nek plenkreskecon). La vorto vira jen montras nur viran sekson, jen inkluzivas homecon kaj plenkreskecon, laŭ la kunteksto.

接辞としての前置詞

Vortoj kun prefikseca prepozicio plej ofte estas frazetvortoj. La prepozicio estas uzata prefiksece al tiu vorto, al kiu ĝi rilatas en la plena frazeto:

  • sen finosenfina = 終わりのないような。
  • pri amopriama = 愛に関しているような。
  • inter naciojinternacia = 国際的な。
  • ĝis la finoĝisfine = 最後まで。
  • tra noktotranokti = 夜を過ごす、夜を越えて客扱いする。
  • per laboroperlabori = 労働によって手に入れる。
  • en teronenterigi = 地の中に置く。埋める。
  • en amonenamiĝi (al iu) = (誰かに対し)恋に落ちる。愛情は対象に向けられています。そのため、mi enamiĝis en vi(n) ではなく、mi enamiĝis al vi とするのが好ましいです。接頭辞として使われている en は、恋の対象とは直接関係がありません。enamiĝi je iu ということもできます。
  • ekster la landoeksterlando = 自分自身の国以外の全世界。
  • ekster la landoeksterlandano = 他の国の一員。

接頭辞用法の前置詞は、合成語の意味を明確化する前部分になることができます。合成語の一部となった前置詞は、後ろの部分の作用標示として働くのではなく、別のものに関連します:

  • parolialparoli = 誰かに向かって話す。話しかける。
  • pagiantaŭpagi = 支払うべきときよりも前に支払う。前払いする。
  • radikiĝienradikiĝi = 何かに根を差し入れて自らを固定する。根付く。
  • rompiinterrompi = 2点間を分断する。割って入る。
  • rimedokontraŭrimedo = 何かに対抗する方法。対抗策。
  • sidikunsidi = 一緒に座っている。会合する。
  • aĉetisubaĉeti = 賄賂などを与えて堕落させることを喩えた表現。袖の下を通す。
  • juposubjupo = スカートの下に重ねるスカート。
  • signosupersigno = 文字の上に追加された符号。字上符。

Kiam oni uzas tian vorton en frazo, la prefikseca prepozicio ofte ripetiĝas antaŭ tio, al kio ĝi vere rilatas: Li eliris el la dormoĉambro kaj eniris en la manĝoĉambron. Sed ofte oni ne ripetas la prepozicion antaŭ tio, al kio ĝi rilatas, sed uzas anstataŭe alian prepozicion: Ĝi parolas nur pri tiaj instruoj, kiuj ne kontraŭparolas al la scienco. Al anstataŭ ripeto de kontraŭ. Tio, al kio la prefikseca prepozicio rilatas, ofte povas aperi kiel objekto de ĉi tia verbo: La belan Saran li jam kelkfoje ĉirkaŭiris. = Ĉirkaŭ la bela Sara li jam kelkfoje (ĉirkaŭ)iris. Sed tre ofte la objekto de ĉi tia verbo estas io tute alia sen rekta rilato al la prefikseca prepozicio: Alportu al mi metron da nigra drapo.

El

El povas esti tute normala prefikseca prepozicio en kombinoj kaj frazetvortoj, ekz.: eliri (kombino) = "iri el io", elbati (kombino) = "bati ion el io", el (la) litoellitiĝi (frazetvorto) = "leviĝi el (la) lito".

Sed prefikseca el estas en kombinoj ankaŭ uzata kun la speciala signifo "komplete, ĝisfine, ĝisprete, ĝis rezulto, ĝis difekto, ĝis malapero":

  • trinkieltrinki = trinki ĉiom de io
  • lerniellerni = 全く十分に学ぶ、習得する。
  • uzieluzi = uzi ĝis difektiĝo

Iuj tiaj el-vortoj ricevis specialan (figuran) signifon:

  • tenielteni = rezisti, ne cedi, pacience toleri, elporti
  • pensielpensi = 考えることで作り出す。考え出す。

Se estas risko pri konfuzo inter la propra signifo de el, kaj la speciala ĝisfina signifo, oni uzu ion alian prefiksece por esprimi la signifon "ĝisfine". Oni tiel uzas ekz. tra, for, SAT, kaj FIN. Oni devas tamen ĉiam atenti, ke la uzata radiko aŭ vorteto taŭgu laŭsence, ekz.: trabori, trakuri, forkaŝi, satmanĝi, finkanti, finfari, finmanĝi k.t.p. Oni ankaŭ povas tian ĉi signifon montri per plurvortaĵo, kio estas ofte la plej bona solvo: legi ĝisfine, kuri tra la tuta urbo, manĝi ĝis sateco, kanti ĝis la fino, kanti la tutan kanton k.t.p.

Pri

En frazetvortoj (kun A-finaĵo aŭ E-finaĵo) prefikseca pri estas uzata en ordinara maniero, ekz.: pri amopriama = "tia, ke ĝi temas pri amo", pri nutroprinutra = "tia, ke ĝi temas pri nutr(ad)o".

En kombinoj prefikseca pri kreas transitivajn verbojn. Aŭ ĝi faras netransitivan verbon transitiva, aŭ ĝi faras el jam transitiva verbo novan transitivan verbon. Normale tia pri-verbo havas originan pri-adjekton kiel objekton:

  • Li pensis pri la afero.Li pripensis la aferon. - Li pensis pri la afero. → Li pripensis la aferon.

    Pensi estas transitiva verbo, kies objekto estas la pensoj mem. Pripensi estas transitiva verbo, kies objekto estas tio, pri kio oni pensas.

En iaj okazoj ĉi tia pri-verbo havas objekton, kiu origine ne estis pri-adjekto, sed ekz. de-adjekto aŭ al-adjekto. En tiaj verboj pri perdis sian propran signifon, kaj estas uzata nur por ŝanĝi la frazrolojn. Pri estas tiel uzata precipe en iuj tradiciaj verboj:

  • rabiprirabi
    • Ili rabis monon de la homoj. - 彼らは人々からお金を奪った。
    • Ili prirabis la homojn (je/por mono). - 彼らは人々から (お金を) 奪った。
  • semiprisemi
    • Mi semis tritikon sur la kampon. - 私は畑に小麦の種をまいた。
    • Mi prisemis la kampon (per tritiko). - 私は畑に (小麦の) 種をまいた。
  • serĉipriserĉi
    • Ili serĉis armilojn ĉe li. - 彼らは彼のところで武器を探した。
    • Ili priserĉis lin (por armiloj). - 彼らは彼のところで (武器を) 探した。
  • lumiprilumi = "ĵeti sian lumon ien"
    • La luno lumis en la ĉambron. - La luno lumis en la ĉambron.
    • La luno prilumis la ĉambron. - La luno prilumis la ĉambron.

    Nur io, kio mem estas luma, povas prilumi.
    Lumigi = "fari tiel ke io lumu, provizi per lumo".

Prefikseca pri en kelkaj okazoj nur servas por doni al verbo novan signifon, kiu iel rilatas al la origina signifo:

  • juĝiprijuĝi = esprimi aproban aŭ malaproban opinion pri io
  • ĵuripriĵuri = doni aŭ dediĉi ofere al Dio

En tia uzo pri similas al la sufikso UM.

その他の接辞的小辞

前置詞のほかに、他の多くの小辞も様々な方法で接頭辞的に用いられます。ここではそのように用いられる幾つかの重要な例のみを示します。

Ĉi

La loka vorteto ĉi estas tre ofte uzata prefiksece en frazetvortoj kun A-finaĵo aŭ E-finaĵo. Normale oni uzas por klareco dividostrekon post ĉi:

  • en tiu ĉi jaroĉi-jare - 今年に → ĉi-jare
  • post tio ĉiĉi-poste - この後に → ĉi-poste

Ĉitiu ĉi, ĉi tiu, tie ĉi, ĉi tie などの中で自立語であることに注意しましょう。ここではハイフンを用いないようにしましょう。

Fi

La interjekcio fi estas ofte uzata prefiksece kun la signifo "malŝatinda, abomena". Prefikseca fi montras subjektivan indignon aŭ moralan kondamnon kontraŭ tio, kio staras poste:

  • homofihomo = naŭza, malmorala, malŝatinda homo
  • ŝercofiŝerco = senhonta ŝerco
  • insektofiinsekto = malŝatinda aŭ parazita insekto
  • famafifama = fama pro malŝatindaj aferoj

Prefikseca fi kaj la sufikso AĈ estas similaj. Fi estas pli subjektiva. Ĝi esprimas indignon kaj malŝaton. AĈ estas pli objektiva. Ĝi montras maltaŭgecon kaj malbonan kvaliton.

For

La loka kaj mova vorteto for estas ofte uzata prefiksece ĉe agaj vortoj: foriri, foriro, forkuri, forkurado, forfali, forĵeti, forŝiri, forpermesi, fortimigi, forargumenti, forbuĉi, fordormi, foresti, foresto. Ĉiuj tiaj vortoj estas tute normalaj kombinoj. Ofte oni ankaŭ povas uzi de en ĉi tiaj vortoj: forŝirideŝiri, forprenidepreni, fortranĉidetranĉi. Sed for donas pli fortan signifon.

Mem

Prefikseca mem havas du malsamajn signifojn: 1. "sen helpo de alia": memvole, memlerninto, memdisciplino, memstara, memkompreneble. 2. "al si mem, pri si mem, sin mem": memestimo, memamo, memdefendo, memmortigo, memportreto, memofero. Se la signifo estas "sin mem", oni povas ankaŭ uzi sin prefiksece.

Ne

Prefikseca ne montras foreston, mankon de io (ekz. de eco): neĝentila, nelonge, nefermita, nematura, nelerta, nekomprenebla, nelegeble, nekredebla, nejudo = "homo, kiu ne estas judo", ne-Kopenhagano = "persono, kiu ne loĝas en Kopenhago".

Sin

La pronomo si kun N-finaĵo estas ofte uzata prefiksece anstataŭ mem en la signifo "sin mem": sinfido, sindefendo, singarda, sindona.

Sin kiel memstara vorto estas uzebla nur pri la tria persono. Sed prefikseca sin estas uzata ankaŭ pri la unua kaj dua personoj: Kontraŭ s-ro K. mi estos singarda. = Mi gardos min kontraŭ s-ro K.

Sin-vortoj estas frazetvortoj, kiuj deiras de infinitiva frazeto: sin defendi → [sin defendi]-(ago)-O → sindefendo = "la ago defendi sin mem"

Tia sin-vorto povas havi ĉian finaĵon krom verba finaĵo: sinfido, sinfida, sinfide. Se oni volas uzi verban finaĵon, oni devas reiri al la origina frazeto, kie sin estas aparta vorto. Se sin ne rilatas al la tria persono, oni devas tiam ŝanĝi al min, ninvin laŭ la senco:

  • ŝia sindefendoŜi defendas sin. - ŝia sindefendo → Ŝi defendas sin.
  • ilia sindefendoIli defendas sin. - ilia sindefendo → Ili defendas sin.
  • mia sindefendoMi defendas min. - mia sindefendo → Mi defendas min.
  • nia sindefendoNi defendas nin. - nia sindefendo → Ni defendas nin.
  • via sindefendoVi defendas vin. - via sindefendo → Vi defendas vin.

En tiaj ĉi vortoj oni konservas la N-finaĵon de sin. Normale tamen N-finaĵoj (same kiel J-finaĵoj) forfalas ene de kunmetitaj vortoj.

先頭にもどる