본문으로

-aĉ- = "질이 나쁨, 쓸모없음, 값없음"

  • domodomaĉo = 나쁜, 낡아빠진, 무너져 가는 집
  • ĉevaloĉevalaĉo = 나쁜, 값없는 말
  • babilibabilaĉi = 바보처럼, 심술궂게 수다떨다
  • aĉa = 질 나쁜, 쓸모없는, 값없는

-ad- = "연속 동작".

  • uzouzado = 계속, 규칙적인 사용
  • vizitivizitadi = 자주, 규칙적으로 다니다
  • konstruo = 건축하는 행위, 건축 방식, 건축된 것 → konstruado = (계속) 건축하는 행위
  • martelo (도구) → marteli = 망치질하다 → martelado = (계속) 망치질하는 행위
  • reĝo (사람) → reĝi = 임금으로서 다스리다 → reĝado = (계속) 임금으로서 다스리는 행위

행위를 표현하고 싶지만 -ad-가 가진 계속의 뜻은 바라지 않을 때라면 계속의 뜻이 없는 다른 어근을 쓰거나 전혀 다르게 표현해야 합니다: martelado (계속) → martelbato = 망치로 한 번 때림; brosado (계속) → brostiro = 솔을 한 번 당겨 문지름.

-aĵ- = "(구체적인) 것".

  • belabelaĵo = 남다르게 아름다운 (구체적인) 것, 아름다움의 화신
  • utilautilaĵo = 쓸모있는 (구체적인) 것
  • dolĉadolĉaĵo = (사탕같은) 단 맛의 특징을 지닌 어떤 것
  • novanovaĵo = 방금 나타난 것, 방금 일어난 일
  • farifaraĵo = 한 일, 하는 일, 할 일
  • desegnidesegnaĵo = 그린 그림
  • kreskikreskaĵo = 자라나는 것, 식물
  • kovrikovraĵo = 덮는 것, 덮개
  • amuziamuzaĵo = 즐길거리
  • havihavaĵo = 가진 것
  • trinkitrinkaĵo = 마실 거리, 마실 것
  • konstruo = 건축하는 행위, 건축 방식, 건물 → konstruaĵo = 건물 (흔히 집을 말함)
  • lignolignaĵo = 나무로 만든 것
  • araneoaraneaĵo = 거미줄
  • azenoazenaĵo = 당나귀 짓, 바보짓
  • ĉirkaŭĉirkaŭaĵo = 무엇의 주변 공간, 위치, 지역
  • postpostaĵo = 궁둥이, 엉덩이, 볼기
  • sen sencosensencaĵo = 아무 뜻이 없는 것
  • kokidokokidaĵo = 병아리 고기 (영계구이, 영계백숙, 영계찜)
  • ovoovaĵo = 달걀 음식 (달걀프라이, 달걀찜)
  • glacioglaciaĵo = 차가운 크림으로 만든 단 것, 아이스크림
  • aĵo = (종류를 특정하지 않은) 구체적인 것

때로는 분사 어미를 덧붙여서 더 정확한 표현을 얻을 수 있습니다: draŝataĵo (타작하는 낱알), draŝitaĵo (이미 타작한 낱알), draŝotaĵo (타작할 낱알), brulantaĵo (불타는 것), brulintaĵo (이미 타버린 것). 그렇지만 특별한 경우가 아니라면 간단하게 aĵ-낱말 만 써도 모자람이 없습니다.

AN

-an- = "집단의 구성원, 어느 곳에 거주하는 사람, 어느 학설의 신봉자, 어느 곳 사람" 등

  • kluboklubano = 클럽 구성원
  • EŭropoEŭropano = 유럽 사람
  • IndonezioIndoneziano = 인도네시아 사람
  • vilaĝovilaĝano = 마을 사람
  • IslamoIslamano = 이슬람교도
  • respublikorespublikano = 국가는 공화국이어야 한다는 생각을 지지하는 사람, 공화당 당원
  • ŝipoŝipano = 선원, 배의 승무원
  • estraroestrarano = 임원, 이사회 구성원
  • sama landosamlandano = 같은 나라 사람
  • ano = 사회 단체, 정당, 가정, 교회 등의 구성원; aniĝi = 회원이 되다, 단체에 가입하다

AR

-ar- = "종류가 같은 많을 것들 모두 또는 그 모임".

  • homohomaro = 세계의 모든 사람들, 모든 인종
  • birdobirdaro = 세계 또는 한 지역의 모든 새들
  • gazetogazetaro = 한 지역에 있는 모든 신문
  • verkoverkaro = 지은이 한 사람의 모든 저작물
  • estroestraro = 한 조직의 선출된 리더 그룹, 이사회
  • arboarbaro = 숲, 함께 자라는 나무들이 많은 곳
  • harohararo = 머리에 난 머리카락 모두
  • ŝafoŝafaro = 양떼, 한 사람이 가진 또는 한 곳에 있는 양들 모두
  • meblomeblaro = 방/아파트/집 하나에 있는 가구들 모두
  • altaj montojaltmontaro = 높은 산맥
  • vortovortaro = 사전
  • horohoraro = 시간표, 일정
  • ŝtupetoŝtupetaro = 계단, 층층다리
  • vagonovagonaro = 열차
  • aro = 집단, 모임, 무리 등

ĈJ

-ĉj-를 써서 남성 애칭을 만듭니다. -ĉj- 앞에는 줄인 이름을 씁니다. 이름에서 대략 1~5 글자를 남겨둡니다.

  • JohanoJohanĉjoJoĉjo
  • VilhelmoVilhelĉjoVilheĉjoVilĉjoViĉjo
  • papagoPapĉjo (앵무새 수컷 애칭)
  • PatroPaĉjo (아빠)
  • Onklo (아저씨) → Oĉjo
  • Frato (형) → Fraĉjo (형아)

-ĉj-는 -nj-과 같이 홀소리로 시작하지 않는 점에서, 그리고 그 앞의 어근을 줄일 수 있는 점에서 조금 별난 접미사입니다. 말소리가 더 좋아진다면 때로는 먼저 접미사 -ul-을 붙일 수도 있겠습니다: PetroPetruloPetruĉjo 등. 그렇지만 그렇게 하는 것은 전통도 아니고 논리적이라고 볼 수도 없습니다만, 애칭을 논할 때는 전통도, 논리도, 엄밀한 문법도 그다지 중요하지는 않습니다. 애칭은 마음 내키는 대로 만들면 되는 것입니다 (이를테면, 다른 언어에서 빌려와도 됩니다).

EBL

-ebl- = "될 수 있다". -ebl-은 타동사에만 붙일 수 있습니다:

  • manĝi 먹다 → manĝebla 먹을 수 있는 = 먹힐 수 있는
  • nombri 세다 → nombrebla = 셀 수 있는
  • malhavimalhavebla = 없어도 되는, 불필요한 → nemalhavebla = 없으면 안되는, 필요한
  • kompreni 이해하다 → kompreneble = 누구라도 이해할 수 있게, 뻔하게, 마땅하게 (memkompreneble를 줄인 꼴로 자주 쓰입니다.)
  • esperi 희망하다 → espereble = 그 일을 희망할 수 있게
  • supozi 어림잡다 → supozeble = 짐작컨데, 대개, 그 일을 어림잡아 헤아려 볼 수 있는 바로는
  • eble = "아마도"; eblo = 가능한 것, 가능성; ebleco = 가능한 것의 성질

타동사가 아니지만 목적어를 가질 수도 있는 동사에 간혹 -eble-을 (-ind-와 -end-도 마찬가지로) 붙여 쓰기도 합니다:

  • iri 가다 → irebla = 그곳이 가는 길이 될 수 있는, 그곳을 따라 가거나 그곳을 밟아 갈 수 있는
  • loĝi 거주하다 → loĝebla = 그 안에서 거주할 수 있는

보통은 iri sur/laŭ vojoloĝi en domo라고 말합니다. 그러나iri vojonloĝi domon도 매우 드물게 쓰이기는 하지만 맞는 표현입니다.

EC

-ec- = "(아무개나 무엇의) 성질이나 상태". -ec-는 언제나 추상적인 무엇 (성질이나 상태)를 나타냅니다.

  • bono = 좋음이라는 추상적인 생각 → boneco = 아무개나 무엇의 성품인 좋음
    • Vi estos kiel Dio, vi scios bonon kaj malbonon. - 여러분은 신처럼 되어 선과 악을 알 것입니다.
    • Ili admiris la bonecon de lia ago. - 그들은 그가 한 일의 좋은 점을 칭찬했다.
  • ruĝo = 빨간 빛 → ruĝeco = 빨간 상태
    • Ŝiaj blankaj vangoj estis kolorigitaj de freŝa ruĝo. - 그 여자의 하얀 두 뺨에 산뜻한 붉은 빛이 물들었다.
    • La ruĝeco de ŝiaj vangoj malkaŝis ŝiajn sentojn. - 그 여자의 붉은 두 뺨이 그 여자의 느낌을 드러내었다.
  • longo = 길이 (모든 물건은 길이를 가집니다.) → longeco = 길이가 긴 성질, 긴 길이를 가짐
    • Ni mezuris la longon de ĝiaj kruroj, kaj trovis, ke ili estas tre mallongaj. - 우리는 그것의 다리 길이를 재었고, 매우 짧은 것을 알았다.
    • La longeco de ĝiaj kruroj tre surprizis nin. - 그것의 다리가 긴 것에 우리는 매우 놀랐다.

      그 다리는 놀랍게 길었다.

  • rapido 속도, 빠르기 = 일정한 시간에 간 거리를 잰 것 (움직이는 것은 모두 어떤 속도를 가집니다.) → rapideco = 빠름, (매우) 빠르게 가는 무엇의 성질
    • La rapido de la aŭto estis nur 20 kilometroj en horo. - 자동차의 속도는 겨우 시속 20킬로미터였다.
    • La aviadilo pasis kun fulma rapideco. - 비행기는 번개같이 빠르게 지나갔다.
  • homohomeco = 사람의 타고난 성품
  • granda animo 큰 마음 → grandanimeco 너그러움 = 큰 (=고귀한) 마음을 가진 성품
  • korektokorekteco = 들어맞는, 틀림 없는
  • unu 하나 → unueco = 통일성, 단결, 하나인 것의 성질
  • unua 첫째의 → unuaeco = 첫째인 성질
  • estontaestonteco = 올 때, 미래. -o 어미를 가진 분사가 모두 그렇듯이 estonto와 같은 꼴은 보통 사람을 가리키지만 때로는 estonteco를 줄여서 estonto로 쓰기도 합니다.
  • pasintapasinteco = 지나간 때, 과거
  • infanoinfaneco = 어린 때의 성질, 어린 시절
  • eco = 성질, 성품

때때로 민족어의 영향을 받아 -ec-가 비논리적으로 쓰입니다: Bedaŭrinde mi ne havas la eblecon tion ĉi fari. 이것은 사실 전혀 성질(eco)을 말하지 않고, 할 수 있음(eblo)이나 어쩌면 할 수 있는 것(eblaĵo)을 말합니다. 자멘호프처럼 Bedaŭrinde mi ne havas la eblon tion ĉi fari.라고 말하십시오. (ebloebleco를 두고 망설인다면 eblo를 쓰십시오. 그것은 eblecoeblaĵo 모두를 요약하는 꼴이기 때문에 eblo를 써서 잘못되는 경우는 거의 없습니다.)

-ec-는 -a 어미나 -e 어미 (또는 동사 어미)와 함께 쓰일 수도 있습니다. 그런 꼴은 보통 "비슷한, 비슷하게, ~과 같은 모양의, ~과 같은 방식으로"의 뜻을 가집니다.

  • ligneca papero = 어느 정도 나무같이 보이는 종이
  • Ni havas amikecajn rilatojn kun ili. = Ni rilatas kvazaŭ ni estus amikoj. - 우리는 그들과 친구같은 사이다. = 우리는 마치 서로 친구인 것처럼 지낸다.

때로는 뜻을 분명하게 하려고 -ec- 대신에 ŝajna, simila, maniera, stila를 넣은 복합어를 만들어서 씁니다. 때로는 ...eca를 가진 꼴이 "그런 성질에 관한, 그런 성질에 대하여"라는 뜻이 됩니다: patreca testo = 아버지인 것 검사, 아무개가 아버지인지 밝히는 검사.

EG

-eg- = "(가장) 높은 등급, (가장) 큰 종류"

  • domo 집 → domego = (아주) 큰 집
  • varma 따뜻한 → varmega 뜨거운 = 아주 더운
  • bone 잘 → bonege = 아주 잘
  • krii 외치다 → kriegi = (아주) 큰소리로 외치다
  • ŝati 좋아하다 → ŝategi = 아주 좋아하다
  • dankon! 고맙습니다! → dankegon! = 매우 고맙습니다!
  • tre 아주 → treege = 아주아주
  • pordo 문 → pordego = 집, 도시, 농장, 마당과 같은 것의 대문, 정문
  • granda 큰 → grandega = 엄청나게 큰
  • piedo 발 → piedego = 사람이나 짐승의 크거나 굵거나 못마땅하거나 위험한 발
  • manĝi 먹다 → manĝegi = 게걸스럽게, 너무 많이 먹다; 포식하다
  • ege = 힘세게, 드세게, 지나치게

EJ

-ej- = "무엇의 몫으로 마련된 곳, 공간, 집, 방 등". -ej- 앞에 오는 것은 언제나 그곳에서 일어나거나 그곳에 있는 것입니다.

  • lerni 배우다 → lernejo 학교 = 배우는 곳
  • dormi 자다 → dormejo 침실 = 잠자는 방
  • eliri 나가다 → elirejo 출구 = 거기를 통과하여 나갈 수 있는 곳 (보통은 문)
  • redakti 편집하다 → redaktejo 편집부 = (잡지 등을) 편집하는 곳
  • akcepti 맞이하다 → akceptejo 응접실, 로비 = (호텔, 회의 등에서) 접수하는 곳
  • necesa 필요한 → necesejo 화장실 = 바로 말하지 않지만 필요한 일을 하는 곳
  • preĝi 기도하다 → preĝejo 예배당, 교회 = 기도하는 곳, 종교 활동 하는 곳. 낱말 preĝejo는 주로 기독교 교회의 뜻으로 써왔고, 다른 종교의 예배당은 따로 쓰는 낱말이 있습니다: moskeo (회교), sinagogo (유대교), templo (불교) 등. 그러나 모든 종교에 preĝejo를 쓸 수 있습니다. 기독교 교회에도 (아주 드물게 쓰이지만) kirko가 따로 있습니다. 가장 손쉬운 방법은 밝혀쓰는 것입니다: Kristana preĝejo, Islama preĝejo, Hinduisma preĝejo 등.
  • ĉevalo 말 → ĉevalejo 마구간 = 말 기르는 곳
  • mallibero 구속 → malliberejo 감옥 = 가두는 곳
  • libro 책 → librejo 책방, 서점 = 책 파는 곳 (책 모음이나 책 모음이 있는 곳은 biblioteko (도서관)입니다.)
  • rizo 쌀 → rizejo 논 = 벼를 기르는 곳
  • herbo 풀 → herbejo 풀밭 = (나무가 아니고) 주로 풀이 자라는 곳
  • tajloro 재단사 → tajlorejo 양복점 = 재단사가 일하는 곳
  • ministro 장관 → ministrejo 부 = 장관의 일터, 사무실
  • malsanulo 환자 → malsanulejo 병원 = 환자를 돌보고 치료하는 곳. = hospitalo
  • TTT (la Tut-Tera Teksaĵo 온-지구-그물, "to to to"로 읽음) 웹 → TTT-ejo ("to-to-to-ejo") = 웹서버, 웹페이지 저장소 (웹 자료가 있는 곳)
  • ejo 곳 = (특별한 몫으로 잡아둔) 곳

공장과 같은 것을 말할 때는 더 명확한 합성어를 쓰는 것이 좋습니다: tabakfarejo 담배 공장 = "담배를 만드는 곳", ŝtalejoŝtalfabriko 제철소 = "강철 만드는 곳", gisejogisfabriko 주물 공장

EM

-em- = "무엇에 이끌림, 치우침, 기울어짐"

-em- 낱말은 그 속성으로 말미암은 무엇이 자주 또는 이어서 그런 행동의 성향을 띠는 것을 나타냅니다.

  • timi 무서워하다 → timema = 무섬증 있는, 자주 무서워하는
  • manĝi 먹다 → manĝema = 자주 또는 많이 먹는 버릇이 있는
  • kompreni 이해하다 → komprenema = 늘 이해하려고 하는
  • venĝi 복수하다 → venĝema = 복수하려고 하는, 용서할 생각이 없는
  • pura 깨끗한 → puri = esti pura → purema = 깨끗하고 싶은

-em-은 때로는 한때의 가끔있는 바람이나 지나가는 요구의 뜻으로 쓰입니다:

  • Ŝi sentis fortan manĝemon. (= ... fortan malsaton.) - 그 여자는 강한 식욕을 느꼈다. (= 강한 배고픔을)
  • Subite li fariĝis terure dormema. (= ... terure dorme laca.) - 갑자기 그는 끔찍하게 잠이 쏟아지게 되었다. (= ... 끔찍하게 잠이 몰려오게 지쳤다.)

대신에 -vola를 쓸 수도 있습니다: manĝivola, venĝovola. 그러나 보통 -em-으로 충분합니다.

몇몇 낱말에서 -em-은 능력을 나타냅니다:

  • produkti 생산하다 → produktema = 많이 생산할 수 있는
  • krei 창조하다 → kreema = 많이 창조할 수 있는

povakapabla를 써서 합성어를 만들 수도 있습니다: produktipova, kreokapabla. 그렇지만 -em-이 뜻을 또렷하게 드러내는데 모자람이 없습니다.

어떤 낱말에서는 -em-이 그 본성 때문에 바라지 않는 위험이나 위협을 겪는다는 뜻을 가집니다:

  • erari 잘못하다 → erarema = 자주 또는 쉽게 잘못을 저지르는
  • morti 죽다 → mortema = 죽을 수 있는, 하물며 죽어야 하는

때로는 동사가 아닌 것에서 -em- 낱말을 만듭니다:

  • gasto 손님 → gastema = 손님을 좋아하는
  • la sama sekso 같은 성 → samseksema = 자신의 성을 선호하는

Gastema tial povas kompreniĝi kiel "ema mem gasti". Se ne temas pri tia signifo, povas esti preferinde uzi kunmetaĵojn kun ama: gastama = "tia, ke oni amas gastojn", samseksama = "tia, ke oni amas la propran sekson". Aliflanke, kiam AM ŝajnas tro forta aŭ sence maltrafa, eble tamen EM estas preferinda.

EM-vortoj havas plej ofte A-finaĵon, sed povas havi ĉian ajn finaĵon. Ĉe O-finaĵo oni antaŭe kutimis ĉiam aldoni la sufikson EC: manĝemeco, timemeco k.s. Sed EC normale ne estas bezonata. Sufiĉas manĝemo, timemo k.t.p. Antaŭ la sufikso UL oni povas ofte forlasi EM, se la signifo restas klara: timemulotimulo, drinkemulodrinkulo.

EM uziĝas ankaŭ kiel ordinara radiko: emo = momenta inklino, ema = momente inklina.

END

END = "devas esti farata". Oni povas uzi END nur ĉe transitivaj verboj.

  • pagipagenda = tia, ke ĝi devas esti pagata, tia, ke oni pagu ĝin
  • respondirespondenda = tia, ke ĝi devas esti respondata, tia, ke oni respondu ĝin

ER

-er- = "전체의 아주 작은 부분". -er-는 무엇을 같은 종류의 많은 작은 부분이 이룰 때 쓰입니다. -er- 앞에 오는 것은 언제나 그 작은 부분들이 이루는 전체를 가리킵니다:

  • sablo 모래 → sablero 모래알 = 모래의 낱 알갱이
  • neĝo 눈 → neĝero 눈송이 = (작은) 눈 조각
  • mono 돈 → monero 동전 = 쇠붙이 돈 한 개 (종이 돈은 monbiletomonpapero라고 말합니다.)
  • fajro 불 → fajrero 불똥 = 아주 작은 (날으는) 불타는 부분 (전기 불똥은 sparko라고도 말합니다.)
  • ero = malgranda (konsistiga) parto

ER montras unu el multaj similaj apenaŭ distingeblaj konsistigaj partoj de tuto. Se temas pri diversspecaj aŭ individuecaj partoj, oni ne uzu ER, sed PART: mondoparto (≈ kontinento), landparto, korpoparto, parto de libro. Se temas pri parto, kiu estas derompita aŭ deŝirita de tuto, oni uzu PEC: Mi disŝiris la leteron kaj disĵetis ĝiajn pecetojn en ĉiujn angulojn de la ĉambro.

ESTR

ESTR = "persono kiu gvidas kaj decidas, mastro". Tio, kio staras antaŭ ESTR, ĉiam estas la loko, kie la estro decidas, aŭ tio, pri kio la estro decidas:

  • ŝipoŝipestro = tiu, kiu decidas sur ŝipo
  • imperioimperiestro = titolo de gvidanto de imperio
  • grupogrupestro = gvidanto de grupo
  • urbourbestro = persono elektita por gvidi kaj administri urbon
  • lernejolernejestro = direktisto de lernejo
  • centcentestro = oficiro super cento da soldatoj
  • estro = ĉefo kun decida povo

ET

ET = "(plej) malalta grado, (plej) malgranda speco".

  • domodometo = (tre) malgranda domo
  • varmavarmeta = nur iom varma
  • babilibabileti = babili malmulte
  • iomiomete = nur malmulte
  • ŝtrumpoŝtrumpeto = mallonga ŝtrumpo, kiu kovras nur la piedon kaj la parton tuj super la piedo
  • ridirideti = ridi sensone kun fermita buŝo
  • patropatreto = kara patro, paĉjo
  • manomaneto = ĉarme malgranda mano
  • eta = malgranda, malintensa; etigi = malgrandigi, malintensigi; etulo = malgranda persono

Iafoje oni uzas ET prefiksece por montri specialan signifon:

  • burĝoetburĝo = burĝo, kies burĝeco estas eta (laŭ socia statuso)
  • fingroetfingro = speco de fingro, kiu estas kutime pli malgranda ol la aliaj fingroj sur la mano

ID

ID = "naskito". Tio, kio staras antaŭ ID, ĉiam montras tion, de kio devenas la naskito.

Normale ID estas uzata ĉe besta vorto. Tiam ID montras nematuran beston, junan naskiton de la koncerna bestospeco:

  • bovobovido = nematura bovo
  • kokokokido = nematura koko
  • ranoranido = nematura rano
  • ido = juna naskito de besto

Iafoje oni uzas ID por juna planto: arboarbido = juna arbo.

Ĉe homa vorto ID montras infanon, devenulon, sen konsidero de aĝo. Oni tiel uzas ID precipe ĉe titoloj kaj historiaj nomoj:

  • reĝoreĝido = infano de reĝo
  • TimuroTimuridoj = princoj devenintaj de sultano Timuro la Lama
  • IzraeloIzraelido = deveninto de la homo Izraelo (Israelano = ano de la lando Israelo)

Iafoje ID estas uzata figure ĉe landa aŭ lingva vorto:

  • landolandido = homo naskita en certa lando, indiĝeno
  • LatinoLatinida lingvo = lingvo, kiu devenas de Latino

IG

IG = "efika, kaŭza aŭ ŝanĝa ago". Tio, kio staras antaŭ IG, ĉiam montras la rezulton de la ago.

  • akraakrigi = agi tiel, ke io fariĝas akra
    • Mi akrigas mian tranĉilon. - Mi akrigas mian tranĉilon.
  • longalongigi = agi tiel, ke io fariĝas longa
    • La kunveno devus esti mallonga, sed la multaj demandoj longigos ĝin. - La kunveno devus esti mallonga, sed la multaj demandoj longigos ĝin.
  • pli longaplilongigi = agi tiel, ke io fariĝas pli longa
    • Ni devis plilongigi nian viziton en Hindujo. - Ni devis plilongigi nian viziton en Hindujo.

Oni povas fari IG-verbon el aga radiko (kiu normale estas verbo). Tia IG-verbo signifas, ke oni kaŭzas, ke iu faras la koncernan agon. La objekto de tia IG-verbo estas tio, kio estus subjekto de la simpla verbo.

Oni povas deiri de netransitiva verbo:

  • sidisidigi = agi tiel, ke iu komencas sidi
    • Li sidigis sian infanon sur seĝon. - Li sidigis sian infanon sur seĝon.

Oni ankaŭ povas deiri de transitiva verbo. La objekto de tia IG-verbo estas aŭ la subjekto de la simpla verbo, aŭ la objekto de la simpla verbo:

  • komprenikomprenigi = agi tiel, ke iu komprenas
    • Mi finfine sukcesis komprenigi lin, ke li devas iri hejmen. - Mi finfine sukcesis komprenigi lin, ke li devas iri hejmen.
    • Mi ne povis komprenigi la ŝercon al li. - Mi ne povis komprenigi la ŝercon al li.

Oni ankaŭ povas fari IG-verbon el radiko, kiu normale estas substantivo.

Tia IG-verbo povas signifi, ke oni agas tiel, ke la objekto fariĝas tio, kion la radiko montras, sed ĝi ankaŭ povas signifi, ke oni faras la objekton tia kiel la radiko, aŭ ĝi povas signifi, ke oni kaŭzas, ke la objekto faras ian agon, kiu rilatas al la radiko:

  • edzoedzigi = agi tiel, ke iu fariĝas edzo
    • Li edzigis sian filon al riĉa fraŭlino. - Li edzigis sian filon al riĉa fraŭlino.
  • pintopintapintigi = agi tiel, ke io fariĝas pinta, ke io ekhavas pinton
    • Se vi volas skribi, vi devas unue pintigi vian krajonon. - Se vi volas skribi, vi devas unue pintigi vian krajonon.
  • flamoflamiflamigi = agi tiel, ke io flamas
    • Petro flamigis la fajron per forta blovado. - Petro flamigis la fajron per forta blovado.

Oni ankaŭ povas fari IG-verbon el frazeto kun prepozicio:

  • en (la) domoendomigi = movi en (la) domon
    • Kiam komencis pluvi, ŝi rapide endomigis la infanojn. - Kiam komencis pluvi, ŝi rapide endomigis la infanojn.
  • sen vestosenvestigi = forpreni la veston de iu
    • Janjo estis senvestigita kaj endormigita. - Janjo estis senvestigita kaj endormigita.

La malon de sen...igi oni povas teorie esprimi per kun...igi, sed tiajn vortojn oni normale ne uzas, ĉar multaj simplaj verboj havas per si mem tian signifon: maski = "kunmaskigi", vesti = "kunvestigi". En tiaj okazoj oni povas kiel alternativon al sen...igi uzi la prefikson MAL sen IG: malvesti = senvestigi, malmaski = senmaskigi. Senfortigi estas pli-malpli samsignifa kiel malfortigi. La malo de senfortigi estas teorie "kunfortigi", sed tio estas senbezone peza vorto. Anstataŭe oni diras simple fortigi.

Oni ankaŭ povas fari IG-verbon el vorteto aŭ el afikso:

  • forforigi = formovi, forpreni, forviŝi, forskrapi
    • Per forta lesivo ŝi sukcesis forigi la nigrajn makulojn. - Per forta lesivo ŝi sukcesis forigi la nigrajn makulojn.
  • alaligi = aldoni, almeti
    • Ili baldaŭ discipline aligos siajn fortojn al tiu komuna granda armeo. - Ili baldaŭ discipline aligos siajn fortojn al tiu komuna granda armeo.

Kiam la radiko estas nek eca, nek aga, oni povas ofte heziti, ĉu uzi simplan sensufiksan verbon, aŭ verbon kun la sufikso IG. Ofte la lingva tradicio donis al simpla verbo IG-ecan signifon: konfuzo = malordego → konfuzi = krei malordegon, fari malordega. Iafoje la tradicio elektis uzi nur formon kun IG: grupogrupigi = kunigi en grupo(j)n, starigi en grupo(j)n. Iafoje la tradicio donis malsaman signifon al la simpla formo kaj la IG-formo, sed ambaŭ signifoj estas IG-ecaj: kolorokolori = doni al io sian koloron, esti tio kio donas koloron al io; kolorokolorigi = agi tiel, ke io fariĝas kolora. Oni tamen ne povas postuli, ke ĉiuj ĉiam sekvu tiujn ĉi delikatajn distingojn. Oni devas almenaŭ toleri, se iu iafoje intermiksas ekz. kolori kaj kolorigi. Iafoje la simpla formo havas signifon, kiu ne estas IG-eca: lumolumi = elĵeti lumradiojn; lumolumigi = fari tiel ke io lumu, fari luma. Iafoje ambaŭ formoj havas la saman signifon: ordoordiordigi = krei ordon, meti en ordon, fari orda. Nuntempe oni ĝenerale preferas la formon ordigi.

Ofte oni aldonas superfluan IG al verbo, kiu normale ne havu ĝin. Tio povas esti tolerata, precipe se el tio rezultas plia klareco, sed normale oni uzu la tradiciajn formojn. Ne ĉiam la formoj estas tamen tute stabilaj. En iuj okazoj la IG-sufikso eble ne estas nepra, ĉar la simpla formo apenaŭ havas ian alian signifon. Tiam oni eble estonte ekuzos la pli mallongan formon sen IG. Ofte ambaŭ formoj povas esti uzataj paralele sen signifodiferenco: loki/lokigi, arkivi/arkivigi, listi/listigi.

IG kutime aperas kun verba finaĵo, sed povas ankaŭ havi O-finaĵon, A-finaĵon aŭ E-finaĵon. Tiaj formoj montras la saman agan signifon kiel la verba formo: akrigo = "la ago akrigi", akriga = "rilata al la ago akrigi, akriganta", sidigo = "la ago sidigi", sidige = "rilate al la ago sidigi, sidigante", edzigo = "la ago edzigi", edziga = "rilata al la ago edzigi".

IG uziĝas ankaŭ kiel ordinara radiko: igi= kaŭzi, ke iu faru ian agon.

IĜ = "transiro al nova stato, al nova loko, al nova ago". Tio, kio staras antaŭ IĜ, ĉiam montras la rezulton de la transiro.

  • palapaliĝi = fariĝi pala
    • Li paliĝis pro la ŝoko. - Li paliĝis pro la ŝoko.
  • longalongiĝi = fariĝi longa
    • La tagoj longiĝas, printempo alvenas. - La tagoj longiĝas, printempo alvenas.
  • pli longaplilongiĝi = fariĝi pli longa
    • Li asertas, ke post la vizito al la miraklisto lia kruro plilongiĝis. - Li asertas, ke post la vizito al la miraklisto lia kruro plilongiĝis.

IĜ-verbo farita el netransitiva verbo montras transiron al la koncerna ago. IĜ ĉe tia verbo estas do preskaŭ egala al la prefikso EK. Iafoje tiaj ĉi IĜ-verboj montras la nuancon, ke la ago okazas per si mem, aŭ ke la ago okazas senvole:

  • sidisidiĝi = komenci sidi, eksidi
    • Li sidiĝis sur la sofo. - Li sidiĝis sur la sofo.
  • estiestiĝi = komenci esti, ekesti
    • Estiĝis kverelo inter ili. - Estiĝis kverelo inter ili.
  • mortimortiĝi = fariĝi morta (senvole)
    • Mia onklo ne mortis per natura morto, sed li tamen ne mortigis sin mem kaj ankaŭ estis mortigita de neniu; unu tagon, promenante apud la reloj de fervojo, li falis sub la radojn de veturanta vagonaro kaj mortiĝis. - Mia onklo ne mortis per natura morto, sed li tamen ne mortigis sin mem kaj ankaŭ estis mortigita de neniu; unu tagon, promenante apud la reloj de fervojo, li falis sub la radojn de veturanta vagonaro kaj mortiĝis.

      Jam simpla morti montras transiron (de vivo al morto). Ĉi tie IĜ montras, ke la morto okazis senvole, akcidente.

Oni ankaŭ povas fari IĜ-verbon el transitiva verbo. En tia IĜ-verbo IĜ ne montras transiran signifon. IĜ tie nur servas por fari la verbon netransitiva, por ŝanĝi la frazrolojn:

  • malfermimalfermiĝi = iĝi malfermita, esti malfermata (per si mem)
    • La knabo malfermis la pordon. - La knabo malfermis la pordon.
    • La pordo brue malfermiĝis. - La pordo brue malfermiĝis.
  • turniturniĝi = iĝi turnita, esti turnata (per si mem)
    • La knabo turnis sian kapon. - La knabo turnis sian kapon.
    • La tero turniĝas ĉirkaŭ sia akso. - La tero turniĝas ĉirkaŭ sia akso.
  • ruliruliĝi = moviĝi per rulado, esti rulata (per si mem)
    • Kiu rulas ŝtonon, al tiu ĝi revenos. - Kiu rulas ŝtonon, al tiu ĝi revenos.
    • Ili rulis sian ĉaron. - Ili rulis sian ĉaron.
    • La vinberoj elpremite ruliĝadis sur la teron. - La vinberoj elpremite ruliĝadis sur la teron.
    • La veturilo ruliĝis tre rapide. - La veturilo ruliĝis tre rapide.

IĜ-verbo farita el transitiva verbo ofte similas al pasiva verbo. La diferenco estas, ke IĜ-verbo montras, ke la ago okazas pli-malpli per si mem, aŭ ke oni ne interesiĝas pri eventuala kaŭzanto de la ago: Li estis naskita en Januaro. Normala pasiva frazo. Oni atentas precipe la agon, kiu plenumiĝis kun rezulto (pro la IT-formo). Li naskiĝis en Januaro. Li fariĝis naskita. Pli da atento al la naskato, la infano, ol al la naskanto, la patrino.

Oni ankaŭ povas fari IĜ-verbon el radiko, kiu normale estas substantivo. Tia IĜ-verbo povas signifi, ke la subjekto fariĝas ĝuste tio, kion la radiko montras, aŭ ke ĝi fariĝas simila al la radiko, aŭ ke okazas al ĝi ia ago karakterizata de la radiko:

  • edzinoedziniĝi = fariĝi ies edzino
    • Ŝi edziniĝis kun sia kuzo. - Ŝi edziniĝis kun sia kuzo.
  • pintopintapintiĝi = fariĝi pinta, ekhavi (akran) pinton
    • Malgraŭ liaj penoj la krajono ne pintiĝis. - Malgraŭ liaj penoj la krajono ne pintiĝis.
  • flamoflamiflamiĝi = komenci flami
    • Ligno fendita facile flamiĝas. - Ligno fendita facile flamiĝas.

Oni ankaŭ povas fari IĜ-verbon el frazeto kun prepozicio. La preciza signifo dependas de la prepozicio. Se ekz. la prepozicio estas loka aŭ mova, IĜ signifas "moviĝi, iri, translokiĝi":

  • en domoendomiĝi = veni en domon
    • Kiam la fulmotondro komenciĝis, ni tuj endomiĝis. - Kiam la fulmotondro komenciĝis, ni tuj endomiĝis.
  • sen vestosenvestiĝi = fariĝi nuda, forpreni sian veston
    • Senhonte mi senvestiĝis antaŭ ili. - Senhonte mi senvestiĝis antaŭ ili.

Oni povas ankaŭ fari IĜ-verbon el vorteto aŭ el afikso:

  • alaliĝi = aldoniĝi, aniĝi, anigi sin, anonci sian partoprenon
    • Al lia antaŭa embaraso aliĝis nun iom da konfuzo. Ĉu vi jam aliĝis al la kongreso? - Al lia antaŭa embaraso aliĝis nun iom da konfuzo. Ĉu vi jam aliĝis al la kongreso?
  • senseniĝi = fariĝi sena je io, liberiĝi de io
    • Mi ne plu eltenas ilin, ni devas seniĝi je ili. - Mi ne plu eltenas ilin, ni devas seniĝi je ili.

IĜ kutime aperas kun verba finaĵo, sed povas ankaŭ havi O-finaĵon, A-finaĵon aŭ E-finaĵon. Tiaj formoj montras la saman agan signifon kiel la verba formo: akriĝo = "la ago akriĝi", akriĝa = "rilata al la ago akriĝi, akriĝanta", sidiĝo = "la ago sidiĝi", sidiĝe = "rilate al la ago sidiĝi, sidiĝante", edziĝo = "la ago edziĝi", edziĝa = "rilata al la ago edziĝi", unuiĝo = "la ago unuiĝi".

Iafoje IĜ-vorto kun O-finaĵo ankaŭ povas montri rezulton de transira ago: Unuiĝo Franca por Esperanto (nomo de asocio). Dio nomis la sekaĵon Tero, kaj la kolektiĝojn de la akvo Li nomis Maroj.

IĜ uziĝas ankaŭ kiel ordinara radiko: iĝi = fariĝi.

IL

IL = "instrumento, aparato, rimedo".

  • segisegilo = instrumento por segi
  • fosifosilo = instrumento por fosi
  • kudrikudrilo = pinta instrumenteto por kudri
  • tonditondilo = instrumento por tondi (kiu konsistas el du klingoj)
  • ŝlosiŝlosilo = instrumento, kiun oni turnas en seruro por ŝlosi aŭ malŝlosi
  • manĝimanĝilo = instrumento por manĝi (telero, kulero, tranĉilo, forko, manĝbastoneto, glaso aŭ simile)
  • sonorisonorilo = instrumento, kiu sonoras (uzanto de sonorilo ne sonoras, sed sonorigas)
  • presipresilo = maŝino por presado de libroj, gazetoj k.t.p.
  • komputikomputilo = (elektronika) aparato por prilabori informojn kaj fari tre rapidajn kalkulojn
  • aboniabonilo = papero, per kiu eblas ekaboni ion
  • aliĝialiĝilo = papero, per kiu eblas aliĝi al io (ekz. kongreso)
  • kuracikuracilo = io ajn, kio servas por kuraci (ekz. medikamento)
  • ilo = instrumento, rimedo; ilaro = kolekto de laboriloj

La sufikso IL havas tre ĝeneralan signifon. Por esprimi sin pli ekzakte oni povas fari kunmetaĵojn kun aliaj radikoj, ekz.: presmaŝino, transportaparato, vendaŭtomato. Sed ofte taŭgas simpla IL-formo.

En iuj malmultaj IL-vortoj la aga elemento estas subkomprenata. Tio, kio staras antaŭ IL, ne mem montras agon, sed ekz. rezulton de ago: fajrofajrilo = ilo por fari fajron (ne "ilo por fajri")

IN

IN = "la naskopova sekso". La sufikson IN oni povas uzi nur ĉe io, kio povas havi sekson, nome homo aŭ besto. IN aldonas in-seksan signifon (kaj forprenas eventualan virseksan signifon).

Plej ofte oni aldonas IN al vorto, kiu havas viran signifon. La vorto tiam ekhavas anstataŭe in-seksan signifon:

  • patropatrino = homino, kiu naskis infanon
  • virovirino = plenkreska homino
  • knaboknabino = juna homino
  • avoavino = patrino de patro aŭ patrino
  • reĝoreĝino = virino kiu regas same kiel reĝo, edzino de reĝo

Oni ankaŭ povas aldoni IN al vorto, kiu estas sekse neŭtra, sed tio okazas multe malpli ofte. La sekse neŭtra vorto tiam ekhavas in-seksan signifon:

  • homohomino = ina homo
  • aŭtoroaŭtorino = ina aŭtoro
  • pasaĝeropasaĝerino = ina pasaĝero
  • bestobestino = ina besto
  • mortintomortintino = mortinta virino

Ĉe neŭtra vorto oni povas montri viran sekson per la radiko VIR uzata prefiksece aŭ adjektivece.

Ekzistas kelkaj vortoj, kiuj en si mem estas in-seksaj: damo, nimfo, matrono, putino (nekunmetita!) k.a. Al tia vorto oni ne aldonu IN.

IN uziĝas ankaŭ kiel ordinara radiko: ino = ina besto (aŭ homo); investaĵo = vestaĵo por virino.

IND

IND = "meritas aŭ valoras esti farata". Oni povas uzi IND nur ĉe transitivaj verboj:

  • amiaminda = tia, ke ĝi meritas esti amata
  • vidividinda = tiel bela aŭ bona, ke ĝi valoras esti vidata
  • mirimirinda = tiel eksterordinara, ke oni miru ĝin (= pri ĝi)
  • bedaŭribedaŭrinde = tiel (malbone), ke ĝi meritas bedaŭron
  • inda = merita, valora

ING

ING = "tenilo, en kiun oni (parte) metas ion". Tio, kio staras antaŭ ING, normale estas tio, kion oni parte enmetas en la ingon:

  • glavoglavingo = tubeca objekto, en kiun oni metas la klingon de glavo
  • cigarocigaringo = tubeto, en kiu oni tenas cigaron por fumi ĝin
  • ŝraŭboŝraŭbingo = ringo, en kiun oni ŝraŭbas ŝraŭbon
  • ovoovingo = vazeto, en kiun oni metas ovon por ĝin manĝi
  • ingo = tenilo (precipe por glavo), kiu parte kovras tion, kion ĝi tenas; eningigi = enmeti en ingon

ISM

ISM = "doktrino, movado, sistemo, agmaniero" k.s. Iafoje ISM-vorto ankaŭ montras unuopan ekzemplon de ia speciala agmaniero. La signifo de ISM treege varias, kaj tre dependas de tio, post kio ĝi staras.

  • StalinoStalinismo = la politikaj ideoj de Stalino
  • KristanoKristanismo = la religio de la Kristanoj, la religio de Kristo
  • koloniokoloniismo = ekspluatado de kolonioj fare de forta ŝtato
  • kapitalokapitalismo = ekonomia sistemo de privata kapitalposedo
  • alkoholoalkoholismo = malsana dependeco de alkoholo
  • diletantodiletantismo = amatoreca kaj fuŝa agado
  • patriotopatriotismo = amo kaj sindediĉo al la propra patrujo
  • la Angla lingvoAnglismo = apartaĵo de la Angla lingvo

IST

-ist- = "무엇(직업)으로 자주 바쁜 사람". -ist- 앞에 오는 것은 언제나 그 사람을 바쁘게 하는 것입니다.

Estas ofta miskompreno, ke IST egalas al "profesiulo", sed ĝia vera signifo estas pli vasta:

  • verki 글쓰다 → verkisto 작가 = 자주 글쓰는 사람
  • kuraci 치료하다 → kuracisto 의사 = 치료하는 직업을 가진 사람
  • arto 예술 → artisto 예술가 = 예술을 실행하는 사람
  • biciklobiciklisto = persono, kiu ofte biciklas
  • ŝteliŝtelisto = persono, kiu ofte ŝtelas
  • EsperantoEsperantisto = persono, kiu scias kaj uzas Esperanton

Je bezono eblas fari pli precizajn vortojn. Anstataŭ la ĝenerala fiŝisto oni povas paroli pri fiŝkaptisto, kiu fiŝas (= fiŝkaptas), pri fiŝbredisto, kiu bredas fiŝojn, kaj pri fiŝvendisto, kiu vendas fiŝojn.

Por IST-vorto ofte ekzistas simila ISM-vorto. La rilatoj inter la du formoj de tiaj vortparoj povas esti tre diversaj: alkoholisto = persono dependa de alkoholo, trafita de alkoholismo; alkoholismo = malsana dependeco de alkoholo; kapitalisto = persono, kiu posedas multan kapitalon; kapitalismo = ekonomia sistemo de privata kapitalposedo. Ekzistas ankaŭ tre multaj vortoj, kiuj finiĝas per "ist" aŭ "ism", kaj kiuj ja montras diversajn istojn kaj ismojn, sed kiuj tamen ne estas kunmetitaj, ekz.: turistoturismo, faŝistofaŝismo, ekzistencialistoekzistencialismo.

Ofte IST signifas "subtenanto de la responda ismo". Tiam IST = ISM-AN: oportunisto = oportunismano, iu kiu agas laŭ oportunismo; komunisto = komunismano, subtenanto de komunismo. Sed IST ne ĉiam egalas al ISM-AN. Ekz. kapitalisto ne egalas al kapitalismano.

Noto: AN kaj IST estas en iaj okazoj tre proksimaj. Tiam oni povas elekti laŭplaĉe. Oni kutimas uzi tiun, kiu kreas la plej internacian formon. Oni ekz. normale parolas pri Kristo, Kristano kaj Kristanismo. La formoj Krististo kaj Kristismo neniam aperas. Ili estus same logikaj, sed malpli internaciaj. Komparu kun Budho, Budhisto kaj Budhismo, kie la prefero estas mala, ankaŭ pro internacieco. Apud Budhisto oni tamen uzas ankaŭ Budhano, same logikan, sed pri Budhanismo oni ne parolas. (Iuj uzas anstataŭe Budao, Budaisto kaj Budaismo.)

Oni do nepre ne diru kirurgisto, astronomisto, ekologisto k.t.p. Sed en multaj okazoj oni povas tamen per la sufikso IST krei paralelan vorton por tia persono, se ekzistas aparta vorto por tio, pri kio li okupiĝas:

  • kirurgiokirurgiisto = kirurgo
  • diplomatiodiplomatiisto = diplomato
  • gimnastikogimnastikisto = gimnasto

NJ

Per NJ oni faras karesajn nomojn de virinoj. Antaŭ NJ oni uzas mallongigitan formon de la nomo. Kutime oni konservas ĉirkaŭ 1 ĝis 5 literojn:

  • MarioManjoMarinjo - Mario → Manjo aŭ Marinjo
  • KlaroKlanjo - Klaro → Klanjo
  • SofioSonjoSofinjo - Sofio → Sonjo aŭ Sofinjo
  • PatrinoPanjo - Patrino → Panjo
  • OnklinoOnjo - Onklino → Onjo
  • FratinoFranjo - Fratino → Franjo

Uzante NJ oni normale forigas eventualan IN-sufikson. Iafoje oni tamen povus reteni la vokalon de IN, se tio helpus krei pli bonsonan formon: kuzinoKuzinjo, knabinoKnabinjo. Eble oni eĉ povas uzi superfluan IN-sufikson, se tio helpas al bonsoneco: KlaroKlarinoKlarinjo.

OBL

OBL = "multipliko". OBL estas uzebla nur ĉe nombrovortoj kaj similsignifaj vortoj. Tio, kio staras antaŭ OBL, ĉiam montras, per kiom oni multiplikas:

  • duduobla = multiplikita per du
  • duduoble = multiplikite per du
  • duduoblo = kvanto duobla
  • dekdekobla = multiplikita per dek
  • dekdekoble = multiplikite per dek
  • dekdekoblo = kvanto dekobla
  • cent dek ducent-dek-du-obla = multiplikita per 112
  • cent dek ducent-dek-du-oble = multiplikite per 112
  • cent dek ducent-dek-du-oblo = kvanto 112-obla

OBL-vorto kun A-finaĵo ankaŭ povas signifi, ke io konsistas el tiom da partoj:

  • duobla vesto = vesto, kiu konsistas el du tavoloj da vestaĵoj
  • duobla fadeno = du apudmetitaj fadenoj uzataj kiel unu

Antaŭ OBL oni ĉiam kunskribas la nombron. Oni povas por klareco uzi dividostrekojn. La strekojn oni metu normale tie, kie estas spacetoj en la origina nombro: dek dudekduoblodek-duoblo; dudekdudekoblo; du mil dudekdumildudekoble aŭ prefere du-mil-dudekoble. La samaj skriboreguloj validas por la sufiksoj ON kaj OP.

ON

ON = "divido". ON estas uzebla nur ĉe nombrovortoj kaj similsignifaj vortoj. Tio, kio staras antaŭ ON, ĉiam montras, per kiom oni dividas:

  • duduono = unu el du egale grandaj partoj de tuto, ½
  • duduona = granda kiel duono, estanta duono (de io)
  • duduone = grande kiel duono, estante duono (de io)
  • dekdekono = unu el dek egale grandaj partoj de tuto, 1/10
  • dekdekona = granda kiel dekono, estanta dekono (de io)
  • dekdekone = grande kiel dekono, estante dekono (de io)

Por ON-vortoj oni uzas la samajn skriboregulojn kiel por OBL.

Iafoje oni konfuzas ON kun la radiko PART. Oni ne povas diri ekz. landono por landparto = "parto de lando". ON ne montras parton de tio, kio staras antaŭ ĝi, sed parton de io alia. Triono ne estas parto de tri, sed unu el tri egale grandaj partoj de io alia.

OP

OP = "grupo kun certa nombro da membroj". OP estas uzebla nur ĉe nombrovortoj kaj similsignifaj vortoj. Tio, kio staras antaŭ OP, ĉiam montras, kiom da membroj estas en la grupo:

  • unuunuopo = unu sola afero aŭ persono
  • unuunuopa = sola, rigardata aparte
  • unuunuope = ĉiu por si mem
  • duduopo = grupo de du, paro
  • duduopa = konsistanta el du membroj
  • duduope = en grupo kun du membroj, en grupoj po du
  • dekdekopo = grupo de dek
  • dekdekopa = konsistanta el dek membroj
  • dekdekope = en grupo kun dek membroj, en grupoj po dek

Por OP-vortoj oni uzas la samajn skriboregulojn kiel por OBL.

Antaŭ O-finaĵo la sufikso OP estas forlasebla, ĉar simpla O-formo havas ĉe nombrovortoj interalie la signifon de opo:

  • duo = duopo aŭ la nombro du
  • trio = triopo aŭ la nombro tri
  • deko = dekopo aŭ la nombro dek

UJ

-uj- = "무엇을 담는 것". 실제로 -uj-에는 세가지 다른 뜻이 있습니다: "그릇", "식물", "나라". -uj- 앞에 오는 것은 언제나 그 사물 안에 들어 있거나 그 안에서 일어나는 것을 가리킵니다.

-uj-는 무엇을 담는데 쓰이거나 그 안에서 어떤 일을 하도록 마련된 그릇, 상자 등을 가리킬 수 있습니다:

  • salo 소금 → salujo 소금 그릇 = 식탁에서 쓰는 소금 그릇
  • cigaro 담배 → cigarujo 담배갑
  • abelo 벌 → abelujo 벌통 = 벌을 살도록 만든 곳 (야생 벌집은 abelejo라고 말할 수 있는데, 이 낱말은 "벌치는 이가 벌통을 두는 곳"이라는 뜻도 됩니다.)
  • mono 돈 → monujo 돈주머니 = 돈을 넣고 다니는 주머니
  • banibanujo = kuvo aŭ simile, en kiu oni banas sin mem aŭ iun alian
  • trinki 마시다 → trinkujo 구유 = 짐승들이 마실 것을 담아 주는 길고 커다란 그릇

Por precizeco oni povas fari kunmetaĵojn kun aliaj radikoj, ekz.: teskatolo, tekruĉo, tetaso, cigarskatolo, cigaredpaketo, konservoskatolo.

Rimarku, ke tio, kio staras antaŭ UJ, ĉiam devige montras enhavon, dum tio, kio staras antaŭ SKATOL, VAZ k.t.p., povas montri jen enhavon, jen materialon, jen ion alian, ekz.: ladskatolo = "skatolo el lado", lignositelo = "sitelo el ligno". Sed ladujo devas esti "ujo por lado", kaj lignujo estas nepre "ujo por ligno".

Ĉe nomo de frukto, bero aŭ floro UJ povas montri kreskaĵon, normale arbon aŭ arbuston, kiu donas tian frukton, beron aŭ floron:

  • pomopomujo = pomarbo
  • vinberovinberujo = vin(ber)arbusto
  • rozorozujo = rozplanto

Oni povas diri ankaŭ pomarbo, vinberarbusto k.t.p.

어느 나라 사람에 붙으면 -uj-는 언제나 그 나라를 가리킵니다:

  • Franco 프랑스 사람 → Francujo 프랑스 = 프랑스 사람들의 나라
  • Ĉino 중국 사람 → Ĉinujo 중국 = 중국 사람들의 나라
  • Somalo 소말리아 사람 → Somalujo 소말리아 = 소말리아 사람들의 나라

Iafoje oni faras landan aŭ regionan UJ-vorton el alispeca vorto:

  • patropatrujo = patrolando, hejmlando, origina lando
  • EsperantoEsperantujo = Esperantolando, la (imagata) lando de la Esperantistoj, la Esperanta mondo (la kongresoj k.t.p.)

En landonomoj oni uzas kiel alternativojn al UJ, ankaŭ la radikon LAND sufiksece, kaj la neoficialan sufikson I. La plej multaj landoj havas tamen nekunmetitan nomon, ekz. Usono, Birmo, Liĥtenŝtejno, Islando (ne farita per la radiko LAND!) k.a. En tiaj okazoj oni uzas la sufikson AN por fari nomon de landanoj: Usonano, Birmano k.t.p.

UJ uziĝas ankaŭ kiel ordinara radiko: ujo = vazo, skatolo, entenilo; enujigi = enmeti en vazon k.s. En tiaj okazoj UJ neniam havas la signifon de lando aŭ de kreskaĵo.

UL

-ul- = "어떤 특징을 가진 사람". -ul- 앞에 나오는 것은 언제나 그 사람의 특징을 가리킵니다.

  • juna 젊은 → junulo 젊은이 = 젊음의 특징을 가진 사람
  • dika 뚱뚱한 → dikulo 뚱뚱이 = 특히 뚱뚱한 사람
  • fremdafremdulo = persono de fremda lando, regiono, urbo k.t.p.
  • sanktasanktulo = persono aparte sankta
  • blankablankulo = homo el la tiel nomata blanka raso
  • timitimulo = persono, kiu ofte timas, timemulo
  • ĝiboĝibulo = persono kun karakteriza ĝibo
  • miliono 백만 → milionulo 백만장자 = 백만 달러/유로/...를 가진 사람
  • sen kuraĝosenkuraĝulo = persono, al kiu mankas kuraĝo
  • antaŭantaŭulo = persono, kiu ekzistis aŭ agis antaŭe
  • aliaaliulo = alia persono

Oni ankaŭ regule uzas UL en iaj nomoj de bestospecoj, kvankam ne temas pri personoj:

  • mamomamuloj = klaso de bestoj, kiuj mamnutras siajn idojn
  • brankobrankuloj = tiaj bestoj, kiuj spiras per brankoj

Okaze oni uzas UL figure por plej diversaj aferoj, ankaŭ nevivaj, kiujn oni volas prezenti kvazaŭ personojn:

  • nubojn skrapasnubskrapulo = treege alta domo, kiu kvazaŭ skrapas la nubojn
  • tri mastojtrimastulo = ŝipo kun tri mastoj

Ĉe vortoj, kiuj per si mem montras ian personon, oni ne uzu senbezone UL. Precipe oni atentu pri participoj kun O-finaĵo. Tia participo ĉiam montras personon, kaj aldono de UL normale estus eraro. Ne diru parolantulo, kurintulo, konatulo, sed simple parolanto, kurinto, konato. Se oni tamen ja aldonas UL al participo kun O-finaĵo aŭ al alia persona vorto, tiam oni kreas vorton kun speciala signifo. Virulo ne egalas al viro, sed signifas "persono karakterizata de vireco" = vireculo. Konatulo principe estu "persono karakterizata de konateco" = famulo, dum konato simple estas "persono konata de iu".

UL uziĝas ankaŭ kiel ordinara radiko: ulo = persono sen ia speciala karakterizo.

UM

La sufikso UM ne havas difinitan signifon. Per ĝi oni faras vortojn, kiuj havas ian rilaton al tio, kio staras antaŭ UM. Ĉiun UM-vorton oni devas aparte lerni. Ekzistas tamen kelkaj grupoj de UM-vortoj kun similaj signifoj.

Multaj UM-verboj signifas "agi en certa maniero per tio, kio staras antaŭ UM":

  • foliofoliumi = turni la foliojn de libro aŭ gazeto por rapide kaj pase iom legi
  • palpebropalpebrumi = rapide fermi kaj malfermi la palpebrojn
  • brakobrakumi = ĉirkaŭbraki

Iuj UM-verboj signifas "provizi en certa maniero per tio, kio staras antaŭ UM":

  • aeroaerumi = elmeti al aero, enlasi aeron por freŝigi
  • sukerosukerumi = kovri per sukero

Grupo de UM-verboj montras manieron de ekzekutado, mortigado:

  • krucokrucumi = najli aŭ ligi al kruco por mortigi
  • pendipendumi = pendigi per ŝnuro ĉirkaŭ la kolo por mortigi

Iuj UM-vortoj estas nomo de vestaĵparto aŭ simila afero. Tio, kio staras antaŭ UM montras korpoparton, ĉe kiu la afero troviĝas:

  • kolokolumo = vestaĵparto, kiu ĉirkaŭas la kolon
  • nazonazumo = speco de okulvitroj, kiuj fiksiĝas pinĉe sur la nazo

UM estas uzata en matematiko por fari nomojn de nombrosistemoj. Oni metas UM post nombro, kiu montras, kiom da ciferoj uzas la sistemo:

  • duduuma nombrosistemo = sistemo kun du ciferoj, binara sistemo
  • dekdekuma nombrosistemo = sistemo kun dek ciferoj, decimala sistemo

Kelkaj aliaj UM-vortoj:

  • malvarmamalvarmumi = malsaniĝi je tuso, nazkataro k.t.p. (supoze pro malvarmo)
  • plenaplenumi = fari plene (taskon, devon k.s.)
  • gustigustumi = senti guston, provi guston
  • lotolotumi = (dis)doni/premii laŭ decido per lotado
  • komunakomunumo = administra distrikto ĉirkaŭ urbo, societo aŭ organizo kunlabora, kunloĝa k.t.p.
  • dekstradekstruma = tia, ke ĝi turniĝas aŭ volviĝas dekstren (horloĝdirekten)
  • proksimaproksimume = ne ekzakte, ĉirkaŭ
  • umo = afero, kies nomon oni momente ne memoras, afero stranga aŭ nepriskribebla

Se oni volas krei novan UM-vorton, oni estu tre singarda, ĉar aliaj ĝin eble ne komprenos. UM-vorto, kiu aliĝas al iu el la ĉi-antaŭaj grupoj, pli facile akceptiĝas, dum UM-vorto, kiu ne similas al jam ekzistanta UM-vorto, estas pli malfacile enkondukebla. Ofte oni tamen faras okazan UM-vorton, kiu kompreniĝas pro la kunteksto, kaj kiu poste malaperas.

다시 위로