Naar de inhoud

Deelwoorden zijn woorden, die een handeling of toestand weergeven als een eigenschap van zijn onderwerp of object. Deelwoorden vormt men met aparte deelwoordsuffixen. Er bestaan zes deelwoordsuffixen, drie actieve, ANT, INT, ONT, en drie passieve, AT, IT, OT.

Deelwoorden als bijvoeglijke naamwoorden

Een actief deelwoord geeft een handeling of toestand weer als een beschrijving van zijn onderwerp:

-ANT- dum la ago - la ago ankoraŭ ne finiĝis leganta = tia, ke oni ankoraŭ legas
-INT- post la ago - la ago jam finiĝis leginta = tia, ke oni antaŭe legis
-ONT- antaŭ la ago - la ago ankoraŭ ne komenciĝis legonta = tia, ke oni poste legos
  • Viro, kiu ankoraŭ legas, estas leganta viro. - Viro, kiu ankoraŭ legas, estas leganta viro.
  • Viro, kiu antaŭe legis, estas leginta viro. - Viro, kiu antaŭe legis, estas leginta viro.
  • Viro, kiu poste legos, estas legonta viro. - Viro, kiu poste legos, estas legonta viro.

Een passief deelwoord geeft een handeling of toestand weer als beschrijving van zijn object:

-AT- dum la ago - la ago ankoraŭ ne finiĝis legata = tia, ke iu ĝin legas
-IT- post la ago - la ago jam finiĝis legita = tia, ke iu ĝin jam legis
-OT- antaŭ la ago - la ago ankoraŭ ne komenciĝis legota = tia, ke iu ĝin poste legos
  • Libro, kiun oni ankoraŭ legas, estas legata libro. - Libro, kiun oni ankoraŭ legas, estas legata libro.
  • Libro, kiun oni antaŭe legis, estas legita libro. - Libro, kiun oni antaŭe legis, estas legita libro.
  • Libro, kiun oni poste legos, estas legota libro. - Libro, kiun oni poste legos, estas legota libro.

Passieve deelwoorden zijn alleen mogelijk bij handelingen, die een object kunnen hebben. Het is niet mogelijk om bv. okazata te zeggen, want okazi kan nooit een object hebben. Alle werkwoorden met een IĜ-suffix zijn intransitief. Daarom ...iĝata, ...iĝita en ...iĝota zijn nooit mogelijk.

De klinkers in de deelwoorden zijn dezelfde als de klinkers in de werkwoordsuitgangen AS, IS en OS. Ook de betekenissen zijn heel gelijklopend, maar niet identiek. AS duidt voornamelijk op de tegenwoordigheid van de handeling, terwijl ANT en AT wijzen op een duur of een herhaling van de handeling. IS duidt erop, dat de handeling ook in het nu gebeurt, terwijl INT en IT aangeven, dat de handeling beëindigd is, eventueel voor een andere handeling. OS duidt op een tijdstip na het nu, terwijl ONT en OT een toestand aangeven voorafgaand aan de handeling, dikwijls met een nuance, dat men van plan is de handeling uit te voeren, dat men ze plant, of dat ze weldra zal plaatshebben:

  • Li skribas. - Hij schrijft.

    La skribado okazas nun aŭ kutime.

  • Tiam li estis skribanta en sia ĉambro. - Tiam li estis skribanta en sia ĉambro.

    La skribado estis daŭra en tiu pasinta tempo.

  • La letero estis skribata en la paŭzo. - La letero estis skribata en la paŭzo.

    La skribado estis daŭra en la paŭzo.

  • Janjo havis en tiu nokto dormon maltrankvilan kaj interrompatan. - Janjo havis en tiu nokto dormon maltrankvilan kaj interrompatan.

    Okazis ripete interrompoj de la dormo.

  • Li skribis. - Hij schreef.

    La skribado okazis pli frue ol nun.

  • Kiam li estis skribinta la leteron, li foriris. - Kiam li estis skribinta la leteron, li foriris.

    Post kiam la skribado finiĝis, li foriris.

  • Li sendis la skribitan leteron al sia amiko. - Li sendis la skribitan leteron al sia amiko.

    La skribado de la letero okazis pli frue ol la sendo.

  • La letero estis skribita en la paŭzo. - La letero estis skribita en la paŭzo.

    La skribado ne okazis antaŭ la paŭzo, sed iam en la paŭzo la skribado atingis sian finon. La letero do pretiĝis en la paŭzo.

  • Li skribos. - Hij zal schrijven.

    La skribado iam poste okazos.

  • Li estis skribonta la leteron, sed devis subite foriri. - Li estis skribonta la leteron, sed devis subite foriri.

    La skribado estis intencita, sed tamen ne okazis.

  • Sur la tablo kuŝis aro de legotaj leteroj. - Sur la tablo kuŝis aro de legotaj leteroj.

    La leteroj atendis la legadon. Iu devus ilin legi, sed ankoraŭ ne faris tion.

Noto: Iuj eksperimentas kun participoj respondaj al la US-finaĵo, UNT kaj UT: skribunta viro = "viro, kiu skribus", skributa letero = "letero, kiun oni skribus". Sed tiuj participoj ne estas parto de la oficiala Esperanto. Se oni uzas ilin, oni ofte ne sukcesas kompreniĝi. Nur en ŝerca uzo ili povas esti tolerataj.

Deelwoorden en bijwoorden

Een deelwoord met een E-uitgang duidt op een extra-handeling, die verband houdt met het onderwerp van de zin. I.p.v twee zinnen te gebruiken, één voor elke handeling, brengt men de twee zinnen samen in één zin:

  • Li legis sian libron kaj manĝis samtempe pomon.Manĝante pomon li legis sian libron. - Li legis sian libron kaj manĝis samtempe pomon. → Manĝante pomon li legis sian libron.

    La manĝado daŭris samtempe kun la legado.

  • j Li faris sian taskon. Poste li iris hejmen.Farinte sian taskon li iris hejmen. - Li faris sian taskon. Poste li iris hejmen. → Farinte sian taskon li iris hejmen.

    La farado de la tasko finiĝis antaŭ ol li iris hejmen.

  • Li intencis skribi leteron. Tial li kolektis siajn skribilojn.Skribonte leteron li kolektis siajn skribilojn. - Li intencis skribi leteron. Tial li kolektis siajn skribilojn. → Skribonte leteron li kolektis siajn skribilojn.

    La leterskribado estis planata, sed antaŭ ol ĝi komenciĝis, okazis la kolektado.

  • Ili laboris. Samtempe la mastro rigardis ilin.Ili laboris rigardate de la mastro. - Ili laboris. Samtempe la mastro rigardis ilin. → Ili laboris rigardate de la mastro.

    La laborado kaj la rigardado okazis samtempe.

  • Mi tute ne atendis lin, sed li tamen venis al mi.Li venis al mi tute ne atendite. - Mi tute ne atendis lin, sed li tamen venis al mi. → Li venis al mi tute ne atendite.

    La atendado (kiu ne okazis) estus pli frua ol lia venado.

  • Oni preskaŭ kaptis lin, sed li forkuris.Kaptote, li forkuris. - Oni preskaŭ kaptis lin, sed li forkuris. → Kaptote, li forkuris.

    Kiam la forkuro okazis, la kaptado estis en la tuja estonteco.

Dergelijke samengestelde zinnen komen meer voor in schrijftaal. Zij geven een complexe relatie weer tussen meerdere zaken in een compacte en ietwat moeilijke vorm. In spreektaal drukt men dergelijke zaken dikwijls uit met meer woorden.

In dergelijke zinnen moet het bijwoordelijk deelwoord naar de betekenis een beschrijving van het onderwerp van het predicaat zijn:

  • Farinte la taskon li iris hejmen. - Farinte la taskon li iris hejmen.

    Li faris la taskon.

  • Ili laboris rigardate. - Ili laboris rigardate.

    Ili estis rigardataj.

Ne diru do: Promenante sur la strato venis subite ideo al mi en la kapon. La subjekto de la predikato venis estas ideo. La frazo do signifas, ke la ideo estis promenanta sur la strato, kio verŝajne ne estas la dezirata signifo. Necesas diri: Promenante sur la strato mi subite ekhavis ideon en la kapon. Aŭ: Kiam mi promenis sur la strato, venis subite ideo al mi en la kapon.

Deelwoorden als zelfstandige naamwoorden

Een actief deelwoord met een O-uitgang duidt op het betekenisonderwerp van de handeling of toestand. Een passief deelwoord met een O-uitgang duidt op het betekenis-object. Volgens conventie duidt een O-deelwoord op een persoon:

  • skribanto = skribanta persono, persono kiu skribas
  • skribinto = skribinta persono, persono kiu antaŭe skribis
  • skribonto = skribonta persono, persono kiu poste skribos
  • amato = amata persono, persono kiun iu amas
  • amito = amita persono, persono kiun iu antaŭe amis
  • amoto = amota persono, persono kiun iu poste amos
  • Kiam Nikodemo batas Jozefon, tiam Nikodemo estas la batanto kaj Jozefo estas la batato. - Kiam Nikodemo batas Jozefon, tiam Nikodemo estas la batanto kaj Jozefo estas la batato.
  • La fuĝintoj kolektiĝis sur la kampo.La personoj, kiuj antaŭe fuĝis... - La fuĝintoj kolektiĝis sur la kampo. {1} La personoj, kiuj antaŭe fuĝis...
  • La juĝotoj staris antaŭ la juĝisto.La personoj, kiujn oni intencis juĝi... - La juĝotoj staris antaŭ la juĝisto. {1} La personoj, kiujn oni intencis juĝi...

Voeg geen UL toe, omdat O-woorden van zichzelf al op personen wijzen

Se temas ne pri persono, sed pri aĵo, oni aldonu la sufikson : skribitaĵo, legataĵo, plenumitaĵo, plaĉantaĵo. Sed kiam ĉeestas AĴ, la participa sufikso ofte estas superflua. Normale sufiĉas skribaĵo, legaĵo, plenumaĵo, plaĉaĵo.

Een enkele keer geeft een O-uitgang toch een niet-persoon aan, die een functie uitoefent, voornamelijk in de wiskunde e.a.:

  • dividanto = nombro, kiu dividas
  • dividato = nombro dividata

Van een zelfstandig naamwoord, dat een persoon voorstelt, kan men normaal gezien een bijvoeglijk naamwoord maken, met als betekenis "met betrekking tot de persoon". Dat is niet mogelijk voor zelfstandig-naamwoord-deelwoorden, want een A-deelwoord heeft een andere betekenis:

  • novulonovula kurso = kurso por novuloj.
  • komencantokomencanta kurso = "kurso, kiu komencas (ion)". Oni do ne povas uzi komencanta kurso en la signifo "kurso por komencantoj", sed oni devas diri ĝuste kurso por komencantoj (aŭ eble porkomencanta kurso).

Noto: La vorto Esperanto (kun majusklo) origine estis participo kun la signifo "esperanta persono", sed ĝi estas nun nomo de lingvo, kaj ne estas plu rigardata kiel participo. Oni do povas fari la adjektivon Esperanta = "rilata al la lingvo Esperanto". La vorto esperanto (kun minusklo) estas tamen ankoraŭ participo, kaj ĝi plu signifas "esperanta persono".

Samengestelde werkwoordsvormen

Met het hulpwerkwoord esti en diverse deelwoorden, kan men diverse nuances van modus, tijd, duur, voltooiing enz. precies uitdrukken. Eenvoudige werkwoordsvormen met AS, IS, OS, US en U zijn over het algemeen te verkiezen, maar in welbepaalde gevallen, als men een handeling precies wil uitdrukken, kan men een samengestelde vorm gebruiken. In principe kan men alle vormen van esti (estis, estas, estis, estos, estu, estus) combineren met alle zes de deelwoorden. Dat geeft in theorie 36 mogelijke samengestelde werkwoordsvormen. Enkele van die vormen zijn echter nauwelijks bruikbaar, omdat ze te bizarre of te speciale nuances uitdrukken. Andere drukken nuances uit, die wel nodig zijn, maar waarvoor dikwijls andere meer geschikte uitdrukkingsvormen bestaan. Hierna enkele voorbeelden:

  • Li estas leganta libron. - Li estas leganta libron.

    Lia legado de libro daŭras nun.

  • Li estis leganta libron. - Li estis leganta libron.

    Lia legado de libro daŭris tiam.

  • Li estos leganta libron. - Li estos leganta libron.

    Lia legado de libro daŭros tiam.

  • Li estas leginta libron. - Li estas leginta libron.

    Lia legado de libro estas nun pasinta afero.

  • Li estis leginta libron. - Li estis leginta libron.

    Lia legado de libro estis tiam jam pasinta afero.

  • Li estos leginta libron. - Li estos leginta libron.

    Lia legado de libro estos en tiu venonta tempo jam pasinta afero.

  • Li estus leginta libron, se... - Li estus leginta libron, se...

    Lia legado de libro estus pasinta afero, se...

  • Li estis legonta libron. - Li estis legonta libron.

    Li estis tiam preparita por posta (baldaŭa) legado de libro.

  • Li volas esti legonta libron. - Li volas esti legonta libron.

    Li volas, ke li estu preparita por posta (baldaŭa) legado de libro.

  • La libro estas legata. - La libro estas legata.

    La legado de la libro daŭras nun.

  • La libro estos legata. - La libro estos legata.

    La legado de la libro daŭros tiam.

  • La libro estus legata, se... - La libro estus legata, se...

    La legado de la libro daŭrus, se...

De samenesteld ANT-vormen zijn zeer zelden nodig. Zij benadrukken, dat iets duurt, terwijl iets anders plaatsheeft. Meestal volstaan de eenvoudige vormen. In een zeldzaam geval kan men (ĝuste) tiam gebruiken om de gelijktijdigheid aan te geven. De samengestelde INT-vormen zijn vaker nodig. Zij kunnen van nut zijn om aan te geven dat een een handeling een andere voorafgaat. Dikwijls is dit duidelijk genoeg uit de context. Indien nodig kunnen uitdrukkingen met jam, antaŭe, ĵus, post kiam of antaŭ ol helpen. De samengestelde ONT-vormen kunnen worden gebruikt om een handeling in de nabije toekomst of een geplande handeling aan te geven. Ook baldaŭ en verschillende werkwoorden kunnen dit, dikwijls zelfs duidelijker, aangeven.

De samengestelde IT-vormen verschillen enigszins van de samengestelde INT-vormen. Een samengestelde INT-vorm duidt altijd op een handeling, die voorafgaat aan een andere handeling. Een samengestelde IT-vorm wijst op de uitvoering van een handeling, of van een handeling, die een resultaat geeft. Een IT-vorm kan wel duiden op een vroeger tijdstip, maar heel dikwijls is het niet zo:

  • Tiam li estis eltrovinta la veron. - Tiam li estis eltrovinta la veron.

    La eltrovo de la vero okazis nepre antaŭ tiam. Se oni volas esprimi, ke la ago ĝuste tiam plenumiĝis, oni uzu simplan verbon: Tiam li eltrovis la veron.

  • Tiam la vero estis eltrovita. - Tiam la vero estis eltrovita.

    La eltrovo de la vero plenumiĝis ĝuste tiam, aŭ antaŭ tiam, laŭ la kunteksto. Simpla verboformo por pasiva ago ne ekzistas, sed oni povas anstataŭe uzi frazon kun la subjekto oni: Tiam oni eltrovis la veron.

Een enkele keer kan er onduidelijkheid zijn of de IT-vorm een vorige handeling aangeeft of een voltooide handeling. In dat geval kan een extra uitdrukking duidelijkheid scheppen. In de praktijk echter zijn die zelden nodig: Kiam via domo estis konstruata, mia domo estis jam longe konstruita. Estis konstruita gaat estis konstruata vooraf. Antaŭe ni iradis en la lernejon kaj iom lernis, kaj poste ni estis konfirmitaj. Estis konfirmitaj volgt op iradis en lernis.

Iafoje anstataŭ uzi esti + participon, oni rekte verbigas la participon, same kiel oni ofte rekte verbigas aliajn adjektivojn: estas legantalegantas, estis legontalegontis, estus legintalegintus, estas legatalegatas, estos legitalegitos k.s.

Deze vormen zijn perfect logisch en regelmatig, maar in de praktijk erg moeilijk te begrijpen. Een woord als legintos bevat te veel informatie in een te compacte vorm. De normale samengestelde vormen met esti zijn beter in die zeldzame gevallen dat men de eenvoudige werkwoordsvormen zoals (legis, legos enz... niet kan gebruiken.)

Sed kelkaj tiaj mallongigitaj formoj efektive praktike iom enuziĝis. Precipe INTUS-formoj estas popularaj. Simpla US-formo estas tute sentempa, sed multaj tamen sentas US-verbojn kiel nuntempajn, kaj uzas INTUS ĉiam, kiam temas pri pasinteco: {1} = {2} Oni povas pli simple diri: {3}

Ankaŭ ATAS-formoj estas sufiĉe oftaj: Bezonatas novaj fortoj en nia organizo. = Estas bezonataj... Serĉatas nova redaktisto por la revuo. = Estas serĉata...

Het passief

Zinnen met een transitief werkwoord kan men van actief (normale vorm) naar passief omvormen. Het passief is a.h.w. een omgekeerde manier om een handeling weer te geven. Wanneer men een zin passief maakt, veranderen er drie zaken:

  • Het voorwerp wordt onderwerp (en verliest zijn N-uitgang)
  • Het predikaat wordt een samengesteld werkwoord: esti + passief deelwoord.
  • Het actieve onderwerp verdwijnt, of wordt de-bijwoord.

La knabino vidas la domon. - La knabino vidas la domon.

  • la domonla domo
  • vidasestas vidata
  • la knabinode la knabino

La domo estas vidata de la knabino. - La domo estas vidata de la knabino.

Li batis sian hundon per bastono. - Li batis sian hundon per bastono.

  • sian hundonlia hundo
  • batisestis batata
  • li povas malaperi

Lia hundo estis batata per bastono. - Lia hundo estis batata per bastono.

Men gebruikt de passieve vorm om de aandacht van het actieve onderwerp naar de handeling te verplaatsen. Ook het eerdere voorwerp (het nieuwe onderwerp) krijgt meer aandacht. Passieve vorm gebruikt men vaak wanneer men over een heel algemene zaak spreekt, wanneer er nauwelijks een actief onderwerp bestaat.

Se oni volas konservi en pasiva frazo la originan subjekton de la aktivo, oni devas uzi la prepozicion de: Ĝi estis trovita de mia frato. = Mia frato trovis ĝin. La piano estas ludata de vera majstro. = Vera majstro ludas la pianon. La prepozicio de havas multajn signifojn, sed ĉe pasiva participo de normale ĉiam montras aganton. Se tamen estas risko de miskompreno oni povas uzi fare de: Ĝi estis forprenita fare de mi. = Mi forprenis ĝin.

Se subjekto en pasiva frazo estas subfrazo, infinitivo aŭ kvanta adverbo (aŭ kvanta adverbeca vorteto), la pasiva participo devas havi E-finaĵon: Oni interkonsentis, ke mi faru tion.Estis interkonsentite, ke mi faru tion. Oni ordonis al mi fari tion.Al mi estis ordonite fari tion. Oni atribuis multe (= multon) al tiu rakonto.Multe estis atribuite al tiu rakonto. Iafoje transitiva verbo aperas en frazo sen objekto. Se oni pasivigas tian frazon, la rezulto estas sensubjekta pasiva frazo. La participo ankaŭ tiam havu E-finaĵon: Oni parolis pri tio.Pri tio estis parolate.

Het passief - keuze van het deelwoord

De keuze van het passief deelwoord hangt af van wat men wil uitdrukken. Men kiest voor het AT-deelwoord, als men het geleidelijk verloop van de handeling wil uitdrukken, of als het een herhaling van een handeling betreft. Men kiest voor het IT-deelwoord, als de uitvoering of het resultaat van de handeling belangrijker zijn. Men kiest voor het OT-ddelwoord, als het gaat overeen toestand voorafgaand aan de handeling.

AT
duur of herhaling
IT
Vervulling of resultaat
OT
staat voor de handeling

Als men twijfelt tussen AT en IT, kan men een testvraag gebruiken om uit te vinden, welke nuance het best past:

Se oni povas aldoni iom post iom,plu kaj pluree kaj ree sen tute ŝanĝi la sencon, tiam taŭgas AT, ĉar iom post iom kaj plu kaj plu emfazas daŭradon, kaj ree kaj ree emfazas ripetadon.

Se oni povas aldoni definitive sen detrui la sencon, tiam taŭgas IT, ĉar definitive akcentas plenumiĝon aŭ atingon de rezulto.

  • Ŝi amis kaj estis [plu kaj plu] amata. - Ŝi amis kaj estis [plu kaj plu] amata.
  • Dum la teatraĵo estis [iom post iom] montrata, okazis strangaj aferoj en la salono. - Dum la teatraĵo estis [iom post iom] montrata, okazis strangaj aferoj en la salono.
  • Tiu ĉi komercaĵo estas ĉiam volonte [ree kaj ree] aĉetata de mi. - Tiu ĉi komercaĵo estas ĉiam volonte [ree kaj ree] aĉetata de mi.
  • Mi sciigas, ke de nun la ŝuldoj de mia filo ne estos [ree kaj ree] pagataj de mi. - Mi sciigas, ke de nun la ŝuldoj de mia filo ne estos [ree kaj ree] pagataj de mi.
  • Estu trankvila, mia tuta ŝuldo estos [definitive] pagita al vi baldaŭ. - Estu trankvila, mia tuta ŝuldo estos [definitive] pagita al vi baldaŭ.
  • Georgo Vaŝington estis [definitive] naskita la dudek duan de Februaro de la jaro mil sepcent tridek dua. - Georgo Vaŝington estis [definitive] naskita la dudek duan de Februaro de la jaro mil sepcent tridek dua.

Bepaalde werkwoorden hebben twee verschillende betekenissen, en de keuze van het deelwoord hangt af van welke betekenis men bedoelt. Een klassiek voorbeeld is het werkwoord okupi, dat ofwel kan betekenen "in gebruik nemen" of "in gebruik hebben". "Nemen" is normaal een ogenblikkelijke handeling, en daarom is het al dan niet voltooid zijn interessant. "Houden" is een meer langdurige handeling, en daarom is de duur van belang. Op het 'nemen' volgt het 'houden', en voor het 'houden' komt het 'nemen'. Daarom kan men bij okupi naar believen de AT-vorm of de IT-vorm gebruiken zonder noemenswaardig verschil: Mi estas tre okupata de mia laboro. = Mijn werk "houdt me" op dit moment (meer en meer), omdat het me voordien "nam". Mi estas tre okupita de mia laboro. = Mijn werk "nam me" (definitief), en daarom "neemt het me" nu. Een ander voorbeeld is "kovri": Li kovris la plankon per tapiŝo.La planko estas kovrita (de li) per tapiŝo. Hier gaat het over het definitieve resultaat van de handeling "op de vloer leggen". Tapiŝo kovris la plankon.La planko estis kovrata de tapiŝo. Hier gaat het over een ietwat langdurige handeling "kuŝi sur planko". Meestal gebruikt men de IT-vorm bij werkwoorden als okupi en kovri, maar men heeft de vrije keuze van de gedachte die men wil uitdrukken.

Iafoje oni preferas AT-participon, kiam la ago estas nur teoria eblo, kiu ne certe efektiviĝos, aŭ kiam la ago estas neata, aŭ se kunteksto iel forviŝas la ideon de plenumiĝo: Ŝi estis nun en tia aĝo, ke ŝi devis esti konfirmata. Temas nur pri devo de konfirmado. Ĉu la konfirmado vere plenumiĝis, oni ankoraŭ ne scias. Ili volas, ke tia aŭ alia ŝanĝo estu farata jam nun. Ĉu la ŝanĝoj estos plenumitaj, oni ne scias. La unueco de Esperanto neniam estos rompata. La rompo neniam plenumiĝos. Eĉ vulpo plej ruza fine estas kaptata. Temas pri principo ĉiam valida. La ideo de daŭreco fariĝas do pli grava ol la ideo de plenumiĝo. Sed ankaŭ eblas uzi IT-formon en ĉi tiaj frazoj. Oni havas liberan elekton laŭ tiu nuanco, kiun oni volas esprimi.

Ĉe ripetaj agoj oni normale uzas AT, ĉar oni interesiĝas pri la ripetado, sed iafoje oni povas koncentriĝi je la plenumiĝo de ĉiu unuopa ripeto, kaj uzi IT. Se oni montras la precizan nombron de ripetoj, la ideo de plenumiĝo fariĝas pli grava, kaj oni tiam ordinare uzas IT-formon: Dum la milito tiu vilaĝo estis ofte prirabata kaj bruligata. Dum la milito tiu vilaĝo estis kvarfoje prirabita kaj bruligita.

Noto: Iuj Esperantistoj ne akceptas la ĉi-antaŭajn principojn pri elektado de AT kaj IT. Laŭ tiuj Esperantistoj AT signifu anstataŭe "ĝuste tiam", kaj IT signifu laŭ ili nur "antaŭ tiam". Ili uzas frazojn kiel: Mi estis naskata en Januaro. La ŝlosilo estis perdata hieraŭ. Subite li estis trafata de kuglo. Tian lingvaĵon oni kutime nomas "atismo" (ankaŭ "tempismo"). En normala Esperanto oni uzas IT en tiaj frazoj, kaj tial oni ofte uzas la esprimon "itismo" (ankaŭ "aspektismo"). La demandon pri itismo kaj atismo definitive decidas tri modelaj frazoj en la Fundamento: Georgo Vaŝington estis naskita la dudek duan de Februaro de la jaro mil sepcent tridek dua. Li sentis sin tiel malfeliĉa, ke li malbenis la tagon, en kiu li estis naskita. Mia onklo ne mortis per natura morto, sed li tamen ne mortigis sin mem kaj ankaŭ estis mortigita de neniu; unu tagon, promenante apud la reloj de fervojo, li falis sub la radojn de veturanta vagonaro kaj mortiĝis.

Terug naar boven