Więcej

La vortetoj kaj, , sed, plus, minus kaj nek estas konjunkcioj. Pri nek legu en la klarigoj pri negacio.

Kaj

Kaj łączy dwie rzeczy, które pełnią tę samą rolę w zdaniu:

  • Karlo kaj Petro manĝas. - Karlo i Petro jedzą.

    Dwie osoby robią to samo (tę samą czynność). Są dwa podmioty.

  • Karlo manĝas kaj trinkas. - Karlo je i pije.

    Karlo robi dwie rzeczy [czynności] (w tym samym czasie lub kolejno). Są dwa orzeczenia.

  • Karlo manĝas rizon kaj legomojn. - Karlo je ryż i warzywa.

    Dwie rzeczy są trafione tą samą czynnością w ten sam sposób. Są dwa przedmioty tego samego rodzaju.

  • Petro manĝas per forko kaj tranĉilo. - Petro je nożem i widelcem.

    Du iloj helpas al la sama ago. Se oni volas, oni povas ripeti la prepozicion: per forko kaj per tranĉilo.

  • Petro estas maljuna kaj saĝa. - Petro jest stary i mądry.
  • Petro havas grandan kaj luksan domon. - Petro ma duży i luksusowy dom.

    Kiam du adjektivoj estas epiteto de la sama substantivon, oni ofte forlasas kaj: Petro havas grandan luksan domon.

  • Karlo laboras por kaj per Esperanto. = ... por Esperanto kaj per Esperanto. - Karlo pracuje dla oraz za pomocą Esperanta. = ...dla Esperanta oraz za pomocą Esperanta.
  • Petro legis la gazeton, kaj Karlo rigardis televidon. - Petro czytał gazetę, a Karlo oglądał telewizję.

    Du ligitaj ĉeffrazoj.

  • Ili diris, ke ili tre amuziĝis, kaj ke ili volonte revenos venontjare. - Ili diris, ke ili tre amuziĝis, kaj ke ili volonte revenos venontjare.

    Du ligitaj ke-frazoj.

  • Jen venas tiu knabino, kiu savis mian vivon, kaj kiu poste malaperis. - Oto przyszło ta dziewczynka, która ukradła moje życie a które potem zniknęło.

    Du ligitaj kiu-frazoj.

Se estas pli ol du aferoj kun la sama rolo, oni kutime metas kaj nur antaŭ la lasta, precipe se estas tre longa elnombrado de aferoj. Tie, kie mankas kaj, oni elparole povas iomete paŭzi. Skribe oni tie metas komon:

  • Petro, Karlo, Elizabeto kaj Eva vojaĝis kune al la kongreso. = Petro kaj Karlo kaj Elizabeto kaj Eva vojaĝis... - Petro, Karlo, Elizabeto i Eva podróżowali razem na zjazd. = Petro i Karlo i Elizabeto i Eva podróżowali...
  • Hodiaŭ ni manĝos supon, salaton, viandaĵon, frititajn terpomojn kaj glaciaĵon. - Hodiaŭ ni manĝos supon, salaton, viandaĵon, frititajn terpomojn kaj glaciaĵon.
  • Li iras per aŭto, ŝi iras per trajno, kaj mi iras piede. - On jedzie samochodem, ona pociągiem, a ja idę pieszo.

En paroleca stilo oni iafoje plene forlasas kaj:

  • Li estas stulta, malaminda. Mi tute ne ŝatas lin. - Li estas stulta, malaminda. Mi tute ne ŝatas lin.
  • Venis Karlo, Petro, Eva. Jes, ĉiuj miaj amikoj venis. - Przyszedł Karlo, Petro, Eva. Tak, wszyscy moi przyjaciele przyszli.

Por emfazi kaj insisti oni povas uzi kaj antaŭ ĉiuj aferoj, ankaŭ antaŭ la unua.

Diversspecaj rilatoj inter ligitaj frazoj

Kiam frazoj estas ligitaj per kaj, tiu ligo povas reprezenti multajn diversajn signiforilatojn. Kia estas la rilato, oni devas kompreni el la kunteksto:

  • Mi lavis la vestaĵojn, kaj (poste) mi sekigis ilin. - Mi lavis la vestaĵojn, kaj (poste) mi sekigis ilin.

    Kaj montras tempan sinsekvon. La vorto poste je bezono povas helpi al kompreno.

  • Anno estas gaja persono, kaj (kontraste) Elizabeto estas silentema. - Anno estas gaja persono, kaj (kontraste) Elizabeto estas silentema.

    Kaj montras kontraston.

  • Ŝi havas brunajn okulojn, kaj (aldone) ŝiaj haroj estas longaj. - Ŝi havas brunajn okulojn, kaj (aldone) ŝiaj haroj estas longaj.

    Kaj pokazuje dodaną informację.

funkcias same kiel kaj. Ĝi povas ligi la samajn aferojn en la samaj manieroj, sed montras, ke la ligitaj aferoj estas alternativoj. montras, ke oni povas fari elekton inter la ligitaj aferoj, aŭ ke estas necerte, kiu el ili validas:

  • Petro Karlo laboras. - Peter lub Karl pracuje.

    Dwa możliwe podmioty. Jeden z nich pracuje, ewentualnie obaj.

  • Ni povas manĝi viandaĵon fiŝaĵon. Kion vi preferas? - Możemy zjeść mięso albo rybę. Co wolisz?

    Wybór pomiędzy dwoma równymi przedmiotami.

  • Vi devas fari tion per fosilo (per) hakilo. - Musisz to zrobić łopatą albo siekierą.
  • Ĝi estis ruĝa flava. Mi ne memoras klare. - To jest czerwone albo żółte. Nie pamiętam dokładnie.
  • Mi konstruus lignan ŝtonan domon. - Zbudowałbym drewniany albo kamienny budynek.
  • Ĉu eblas konstrui aŭton kun kvin ses radoj? - Czy możliwe jest zbudowanie samochodu z pięcioma albo sześcioma kołami?
  • La kato troviĝas sur sub la domo. - Kot znajduje się na lub pod budynkiem.
  • Ĉu mi kapablas plenumi tiajn laborojn ĉu mi ne kapablas? - Ĉu mi kapablas plenumi tiajn laborojn aŭ ĉu mi ne kapablas?
  • Ŝi ne sciis, ĉu ŝi nur sonĝis ĉu tio estis efektivaĵo. - Nie wiedziała, czy tylko śniła czy może było to coś rzeczywistego.
  • La pasantoj forflankiĝis antaŭ ŝi, supozante, ke ŝi estas frenezulino ke ŝi havas ian urĝegan bezonon rapidi. - Przeĉodnie rozstąpili się przed nią podejrzewając, że jest wariatką albo ma jakąś pilną potrzebę pośpiechu.
  • Glaso de vino estas glaso, en kiu antaŭe sin trovis vino, kiun oni uzas por vino. - Szklanka po winie (do wina) to szklanka, w której przedtem znajdowało się wino lub której używa się do wina.
  • Vi povas vojaĝi per trajno, buso, aŭto biciklo. - Możesz podróżować pociągiem, autobusem, autem albo rowerem.
  • Kiu povas helpi min? Eble Karlo, Petro Elizabeto. - Kto może mi pomóc? Może Karl, Peter albo Elżbieta.

Normale estas ekskluziva. Tio signifas, ke nur unu el la alternativoj povas validi. Iafoje tamen estas inkluziva. Tiam ĝi permesas, ke oni elektu pli ol unu el la alternativoj (eventuale eĉ ĉiujn). Ĉu estas inkluziva aŭ ekskluziva, montras la kunteksto. Por emfaze montri, ke estas ekskluziva, oni povas uzi antaŭ ĉiu alternativo. Por montri, ke estas inkluziva, oni iafoje, precipe en skriba lingvo, uzas la esprimon kaj/aŭ: La vojaĝo okazos per trajno kaj/aŭ buso. = La vojaĝo okazos per trajno buso, aŭ per trajno kaj buso. La vojaĝo okazos per trajno aŭ buso aŭ ambaŭ. Normale oni ne uzas kaj/aŭ en la parola lingvo, nur en la skriba. Ŝajnas rekomendinde eviti kaj/aŭ ankaŭ en skriba uzo. Pli bone estas rekte eldiri la eblon elekti ĉiujn alternativojn.

Sed

La konjunkcio sed ligas frazojn aŭ frazpartojn, kaj montras, ke ili iel kontrastas inter si:

  • La papero estas tre blanka, sed la neĝo estas pli blanka. - Papier jest bardzo biały, ale śnieg bardziej biały.
  • Li amas min, sed mi lin ne amas. - On mnie kocha, ale ja jego nie kocham.
  • Mi zorgas pri ŝi tiel, kiel mi zorgas pri mi mem; sed ŝi mem tute ne zorgas pri si kaj tute sin ne gardas. - Mi zorgas pri ŝi tiel, kiel mi zorgas pri mi mem; sed ŝi mem tute ne zorgas pri si kaj tute sin ne gardas.
  • Nia provincestro estas severa, sed justa. - Nia provincestro estas severa, sed justa.
  • Mi volis lin bati, sed li forkuris de mi. - Chciałem go uderzyć, ale on uciekł ode mnie.
  • Mi kriis tiel laŭte, kiel mi povis, sed neniu min aŭdis, mi estis tro malproksime. - Krzyczałem tak głośno, jak mogłem, ale nikt mnie nie słyszał, byłem zbyt daleko.
  • La patro ne legas libron, sed li skribas leteron. - Ojciec nie czyta książki, ale pisze list.
  • Tio ĉi estis jam ne simpla pluvo, sed pluvego. - To był już nie po prostu deszcz, ale ulewa.
  • Anstataŭ kafo li donis al mi teon kun sukero, sed sen kremo. - Zamiast kawy dał mi herbatę z cukrem, ale bez kremu.

    Oni supozis, ke estos ankaŭ kremo en la teo.

Sed ofte aperas kune kun tamen, kiu tiam emfazas la kontraston:

  • Mi ne scias la lingvon hispanan, sed per helpo de vortaro hispana-germana mi tamen komprenis iom vian leteron. - Mi ne scias la lingvon hispanan, sed per helpo de vortaro hispana-germana mi tamen komprenis iom vian leteron.
  • Ŝi havis forton kaj ŝi estis laborema, sed ŝi tamen restis malriĉa. - Ŝi havis forton kaj ŝi estis laborema, sed ŝi tamen restis malriĉa.

Se oni uzas tamen, oni povus ofte same bone uzi kaj anstataŭ sed, ĉar la kontraston sufiĉe bone esprimas tamen:

  • Li havis la impreson, ke li sonĝas kaj tamen ne sonĝas. - On miał wrażenie, że on śpiewa a jednak nie śpiewa.
  • La lekanto sentis sin tiel feliĉa, kvazaŭ tiam estus grava festotago, kaj tamen tiam estis nur simpla lundo. - La lekanto sentis sin tiel feliĉa, kvazaŭ tiam estus grava festotago, kaj tamen tiam estis nur simpla lundo.

Tamen normale rolas kiel adjekto, dum sed estas konjunkcio. Tial sed aperas komence de sia frazo, dum tamen povas aperi en diversaj pozicioj ene de la frazo. Iafoje tamen aperas komence de ĉeffrazo, kiu estas tre proksime ligita al la antaŭa ĉeffrazo. Tiam tamen ekhavas ian konjunkcian rolon. Tamen tiam praktike egalas al sed. Oni povus ankaŭ diri, ke sedkaj estas subkomprenata: Li estas tre ekkolerema kaj ekscitiĝas ofte ĉe la plej malgranda bagatelo; tamen li estas tre pardonema, li ne portas longe la koleron kaj li tute ne estas venĝema.

Plus kaj minus

La vortetoj plus kaj minus estas ĉefe uzataj en matematikaj kaj similaj esprimoj por reprezenti la simbolojn + (plus) kaj - (minus). Plus montras adicion, pozitivecon k.s. Minus montras subtrahon, negativecon k.s.

Sed iafoje plus estas uzata konjunkcie anstataŭ kaj, kiam temas pri adicio aŭ simile. Minus povas simile anstataŭi sed ne, kiam temas pri subtraho aŭ simile:

  • Ĝi kostas dek eŭrojn plus kvindek cendojn. = ...kaj aldone kvindek cendojn. - Ĝi kostas dek eŭrojn plus kvindek cendojn. = ...kaj aldone kvindek cendojn.
  • Necesas sperto plus zorgemo. = ...kaj ankaŭ zorgemo. - Necesas sperto plus zorgemo. = ...kaj ankaŭ zorgemo.
  • Mi pagos al vi 1000 eŭrojn minus la 100 eŭrojn, kiujn vi ŝuldas al mi. Mi do pagos sume 900 eŭrojn. - Mi pagos al vi 1000 eŭrojn minus la 100 eŭrojn, kiujn vi ŝuldas al mi. Mi do pagos sume 900 eŭrojn.

Iafoje plus kaj minus estas uzataj kiel prepozicioj, simile al kun kaj sen, do ĉiam sen N-finaĵo poste. Estas tamen preferinde ĉiam uzi plus kaj minus kiel konjunkciojn laŭ la ĉi-antaŭaj ekzemploj, metante N-finaĵon, kiam la frazrolo tion postulas.

Konjunkcioj inter vortostumpoj

Iafoje, precipe en skriba lingvaĵo, oni uzas kaj por ligi du aŭ pli da elementoj de kunmetita vorto por mallongigi frazon:

  • Ili en- kaj el-iris tre rapide. = Ili eniris kaj eliris tre rapide. - On wszedł i wyszedł bardzo szybko.
  • Tio estas kombinita manĝaĵ- kaj gazet-vendejo. = ...manĝaĵvendejo kaj gazetvendejo. - Tio estas kombinita manĝaĵ- kaj gazet-vendejo.
  • Li faris multajn erarojn: skrib-, leg- kaj pens-erarojn. = ...skriberarojn, legerarojn kaj penserarojn. - Li faris multajn erarojn: skrib-, leg- kaj pens-erarojn.
  • Tute mankas sub-tasoj kaj -teleroj. = ...subtasoj kaj subteleroj. - Tute mankas sub-tasoj kaj -teleroj.
  • Tio estas manĝaĵ- gazet-vendejo. - Tio estas manĝaĵ- aŭ gazet-vendejo.
  • Tio estas manĝaĵ- sed ankaŭ gazet-vendejo. - Tio estas manĝaĵ- sed ankaŭ gazet-vendejo.

Ĉi tiaj frazoj estas sufiĉe nenaturaj. Ĝenerale ili estas malkonsilindaj, precipe kiam ili enhavas vortostumpojn sen finaĵoj, kio normale ne eblas en Esperanto. Oni prefere uzu aliajn rimedojn mallongigi:

  • Ili iris en la domon kaj el ĝi tre rapide. - Oni szli w dom i z niego bardzo szybko.
  • Tio estas kombinita manĝaĵa kaj gazeta vendejo. - Tio estas kombinita manĝaĵa kaj gazeta vendejo.
  • Li faris multajn erarojn skribajn, legajn kaj pensajn. - On robił wiele błędów pisząc, czytając i myśląc.
  • Tio estas manĝaĵa gazeta vendejo. - Tio estas manĝaĵa aŭ gazeta vendejo.
  • Tio estas manĝaĵa sed ankaŭ gazeta vendejo. - Tio estas manĝaĵa sed ankaŭ gazeta vendejo.
Wróć do góry