Więcej

Litery

Oto alfabet esperanta:

  • Aa ami kochać
  • Bb bela piękny
  • Cc celo cel
  • Ĉĉ ĉokolado czekolada
  • Dd doni dać
  • Ee egala równy
  • Ff facila łatwy
  • Gg granda duży
  • Ĝĝ ĝui cieszyć się (czymś)
  • Hh horo godzina
  • Ĥĥ ĥoro chór
  • Ii infano dziecko
  • Jj juna młody
  • Ĵĵ ĵurnalo magazyn (pismo)
  • Kk kafo kawa
  • Ll lando kraj
  • Mm maro morze
  • Nn nokto noc
  • Oo oro złoto
  • Pp paco pokój
  • Rr rapida szybki
  • Ss salti skakać
  • Ŝŝ ŝipo statek
  • Tt tago dzień
  • Uu urbo miasto
  • Ŭŭ aŭto auto
  • Vv vivo życie
  • Zz zebro zebra
Wielkie litery A, B, C, Ĉ, D, E, F, G, Ĝ, H, Ĥ, I, J, Ĵ, K, L, M, N, O, P, R, S, Ŝ, T, U, Ŭ, V, Z
Małe litery: a, b, c, ĉ, d, e, f, g, ĝ, h, ĥ, i, j, ĵ, k, l, m, n, o, p, r, s, ŝ, t, u, ŭ, v, z
Nazwy liter a, bo, co, ĉo, do, e, fo, go, ĝo, ho, ĥo, i, jo, ĵo, ko, lo, mo, no, o, po, ro, so, ŝo, to, u, ŭo, vo, zo

Wielkie i małe litery

Wszystkie litery istnieją w dwóch formach: wielka litera (majuskuła, wersalik) oraz mała litera (minuskuła, litera tekstowa). Małe litery to normalne formy literowe. Wielkiej litery używa się zwykle jako pierwszej litery w zdaniu i na początku nazw własnych.

Znaki nad literami (znaki diaktryczne)

W esperancie jest sześć unikatowych liter: Ĉ, Ĝ, Ĥ, Ĵ, Ŝ i Ŭ. Posiadają one znaki diakrytyczne. Ten znak diakrytyczny ^ nazywa się cyrkumfleks lub daszek. Znak nad U nazywa się haczyk.

Kiedy nie da się użyć właściwego znaku diakrytycznego, stosuje się alternatywny zapis. Oficjalnie alternatywą jest zapis z H, który znajduje się w Fundamencie Esperanta. W zapisie z H używa się H dodanego zamiast cyrkumfleksu, a daszek nad U zupełnie się opuszcza: ch, gh, hh, jh, sh, u. W tekstach komputerowych, poczcie elektronicznej itp. stosuje się dodany iks, X zamiast cyrkumfleksu i daszka: cx, gx, hx, jx, sx, ux.

Wymowa

Litery A, E, I, O, U są samogłoskami. Wszystkie pozostałe są spółgłoskami. Nie istnieją w esperancie nieme głoski, każda litera musi być wymówiona.

Samogłoski

Samogłoska Opis Międzynarodowy Alfabet Fonetyczny- symbole
I - jak polskie i [i]
U - jak polskie u [u]
E - jak polskie e [e]
O - jak polskie o [o]
A - jak polskie a [a]

Akcent

W słowach zawierających kilka samogłosek, jedna z samogłosek jest wymawiana mocniej niż pozostałe, posiada akcent. Akcent pada zawsze na przedostatnią samogłoskę (tutaj zaznaczone wielką literą): tAblo, nenIam, rapIda, taksIo, familIo, revolvEro, krokodIloj, eskImo, diskUtas, mEtro, metrOo, Apud, anstAtaŭ, trIcent, mAlpli, Ekde, kElkmil itd.

Końcówka O może być zastępowana przez apostrof. Apostrof jest uznawany za samogłoskę (niewmawianą) i nie zmienia akcentu: taksI', familI', revolvEr', metrO'.

Wariacje samogłosek

Miejsce wymowy samogłosek można dowolnie zmieniać w pewnych granicach. Ważne tylko, by samogłoski nie za bardzo zbliżyły się do którejś innej z pięciu samogłosek.

Długość samogłosek w esperancie nie ma znaczenia. Można według uznania wymawiać je długo, średnio długo lub krótko.

Wszystkie esperanckie samogłoski są wypowiadane "bez ruchu", co oznacza, że język porusza się bezgłośnie z jednej pozycji do drugiej podczas wypowiadania jednej samogłoski. Np. E nie brzmi jak "ej", O nie jak "oŭ".

Spółgłoski

Spółgłoska Opis Międzynarodowy Alfabet Fonetyczny- symbole
B - jak polskie b [b]
P - jak polskie p [p]
D - jak polskie d [d]
T - jak polskie t [t]
G - jak polskie g [g]
K - jak polskie k [k]
V - jak polskie w [v]
F - jak polskie f [f]
Z - jak polskie z [z]
S - jak polskie s [s]
Ĵ - jak polskie ż [ʒ]
Ŝ - jak polskie sz [ʃ]
Ĥ - jak polskie twarde h [x]
H - jak polskie h [h]
C - jak polskie c [ts]
Ĝ - jak polskie dż [dʒ]
Ĉ - jak polskie cz [tʃ]
M - jak polskie m [m]
N - jak polskie n [n]
L - jak polskie l [l]
R - jak polskie r [r]
J - jak polskie j [j]
Ŭ - jak polskie u [w]

Półsamogłoski

Półsamogłoski J i Ŭ są wymawiane jak samogłoski, ale pełnią funkcję spółgłosek. Są zawsze krótkie i zawsze nieakcentowane. Półsamogłoski występują zawsze przed lub po samogłosce. Ŭ pojawia się zwykle jedynie w kombinacjach "aŭ" i "eŭ".

Wariacje spółgłosek

Kiedy bezdźwięczna spółgłoska stoi tuż przed dźwięczną spółgłoską, wielu ludzi ją udźwięcznia: akvo → "agvo", okdek → "ogdek". I na odwrót, kiedy dźwięczna stoi przed bezdźwięczną, często się ją ubezdźwięcznia: subtaso → "suptaso", absolute → "apsolute". Takie zmiany w zasadzie nigdy nie są poprawne, ale dopuszcza się je w powszechnym użyciu, o ile nie powodują nieporozumień. Niektórzy mogą być w niektórych przypadkach skłonni do ubezdźwięcznienia dźwięcznych spółgłosek kończących słowo: apud → "aput", sed → "set", hund' → "hunt", naz' → "nas". Takie zmiany jednak nie są akceptowane. Należy się ich starannie wystrzegać.

Użytkownicy niektórych języków wymawiają następujące po sobie KV oraz GV jako "kŭ" i "gŭ":akvo → "akŭo", kvin → "kŭin", gvidi → "gŭidi". Ŭ w esperanckich słowach nigdy nie może następować po spółgłosce, co właściwie całkowicie wyklucza możliwość nieporozumień, ale taka wymowa jest powszechnie odbierana za nieprawidłową.

W kilku językach dźwięki P, T, K, C, Ĉ wymawia się z przydechem , jak słabe H. W esperancie te spółgłoski zwykle występują bez przydechu, ale nie istnieją szczegółowe reguły. Można wiec wymawiać z przydechem, ale należy uważać, by nie brzmiało to jak pełne H.

Dźwięk L jest tworzony przez częściową szczelinę między zębami. Jeśli jest to jedyna blokada, L brzmi "jasno". Jeśli jednocześnie tylna część języka podnosi się do języczka podniebiennego, L brzmi "ciemno" (zbliżone do U). Takie ciemne L jest zupełnie dobrą alternatywą, należy jednak uważać, by nie brzmiało jak Ŭ. To może się zdarzyć gdy główna szczelina zębowa zanika.

Kiedy N stoi przed spółgłoską podniebienno-miękkopodniebienną (w języku polskim ż, sz, dż, cz) lub tylnojęzykową (g, k, twarde h), powstaje skłonność zmieniania N w spółgłoskę podniebienno-miękkopodniebienną (mała różnica) lub tylnojęzykową (duża różnica), w celu ułatwienia wymowy: tranĉi, manĝi, longa, banko itp. To nie problem, bo w Esperanto nie istnieje głoska nosowa podniebienno-miękkopodniebienna lub nosowa tylnojęzykowa, z którą N mogłaby zostać pomylona. Podobnie M dąży do wymowy wargowo-zębowej przed inną głoską wargowo-zębową: amforo, ŝaŭmvino itp. Także to nie wywołuje nieporozumień. Ale należy uważać, żeby nie wymawiać N wargowo-zębowo: infero, enveni itp., bo w takich przypadkach można by było mylić N i M, co jest nie do przyjęcia. Oczywiście zawsze można używać podstawowych sposobów wymawiania N i M.

Dźwięk R jest zwykle zębowy, ale właściwie nie ma znaczenia, gdzie tworzy się ten dźwięk. Np. welarne (tylnojęzykowe) R jest dobrą alternatywą. Ważne, by R było drżące. Także welarne R powinno być drżące, co oznacza, że języczek podniebienia drga naprzeciw języka. R jest tak samo drżące w dowolnym miejscu w słowie: np. w słowie rivero oba R są tak samo wymawiane. Używa się także innych wariacji dźwięku R i jest to powszechnie akceptowane w praktyce. Należy jednak dbać, by dźwięk ten nie był mylony z innymi spółgłoskami lub z którąś z pięciu samogłosek.

Długość spółgłosek w esperancie nie ma żadnego znaczenia. Można według uznania wymawiać je długo, średnio lub krótko.

Wróć do góry