K vsebini

Črke

Tu je esperantska abeceda:

  • Aa ami ljubiti
  • Bb bela lep, -a, -o
  • Cc celo cilj
  • Ĉĉ ĉokolado čokolada
  • Dd doni dati
  • Ee egala enak, -a, -o
  • Ff facila lahek, -hka, -o
  • Gg granda velik, -a, -o
  • Ĝĝ ĝui uživati
  • Hh horo ura
  • Ĥĥ ĥoro zbor
  • Ii infano otrok
  • Jj juna mlad, -a, -o
  • Ĵĵ ĵurnalo Časopis
  • Kk kafo kava
  • Ll lando dežela; država
  • Mm maro morje
  • Nn nokto noč
  • Oo oro zlato
  • Pp paco mir
  • Rr rapida hiter,-tra, -o
  • Ss salti skakati
  • Ŝŝ ŝipo ladja
  • Tt tago dan
  • Uu urbo mesto
  • Ŭŭ aŭto avto
  • Vv vivo življenje
  • Zz zebro zebra
Velike črke: A, B, C, Ĉ, D, E, F, G, Ĝ, H, Ĥ, I, J, Ĵ, K, L, M, N, O, P, R, S, Ŝ, T, U, Ŭ, V, Z
Male črke: a, b, c, ĉ, d, e, f, g, ĝ, h, ĥ, i, j, ĵ, k, l, m, n, o, p, r, s, ŝ, t, u, ŭ, v, z
Imena črk: a, bo, co, ĉo, do, e, fo, go, ĝo, ho, ĥo, i, jo, ĵo, ko, lo, mo, no, o, po, ro, so, ŝo, to, u, ŭo, vo, zo

Velike in male črke

Vsaka črka obstaja v dveh oblika: velika črka (začetnica) in mala črka. Male črke so običajna oblika črk. Velike črke uporabljamo kot prvo črko glavne povedi in kot prvo črko lastnega imena.

Ločevalna znamenja

Šest črk je svojstvenih za esperanto: Ĉ, Ĝ, Ĥ, Ĵ, Ŝ in Ŭ. Imajo ločevalna znamenja. Ločevalno znamenje ^ se imenuje cirkumfleks ali klobuček. Ločevalno znamenje nad U se imenuje kljukica.

Kadar ni mogoče uporabljati ustreznih grafičnih znamenj, lahko uporabimo drugo možnost pisave. Uradna druga možnost je pisava H, ki se nahaja v Fundamento de Esperanto. Pri pisavi H uporabljamo namesto cirkumfleksov H za črko, kljukico nad Ŭ pa opustimo: ch, gh, hh, jh, sh, u. Pri računalniškem pisanju besedil, pri elektronski pošti in podobnem pa mnogi uporabljajo namesto cirkumfleksa in kljukice X za črko, X, cx, gx, hx, jx, sx, ux.

Izgovor

Črke A, E, I, O in U so samoglasniki. Vse druge so soglasniki. Vsaka črka mora biti izgovorjena. Neme črke ne obstajajo.

Samoglasniki

Samoglasnik Opis Simbol IFA
I i [i]
U u [u]
E e [e]
O o [o]
A a [a]

Naglas

V besedah z dvema ali več samoglasniki izgovorimo enega bolj močno kot druge. Ima naglas. Naglas je vedno na predzadnjem samoglasniku (veliki samostalnik tu pokaže naglas): tAblo, nenIam, rapIda, taksIo, familIo, revolvEro, krokodIloj, eskImo, diskUtas, mEtro, metrOo, Apud, anstAtaŭ, trIcent, mAlpli, Ekde, kElkmil itd.

Končnica -o je lahko nadomeščena z opuščajem. Opuščaj štejemo kot samoglasnik (neizgovorjen) in naglas se ne spremeni: taksI', familI', revolvEr', metrO'.

Različnost samoglasnikov

Mesto izgovorjave samoglasnika se lahko prosto razlikuje v določenih mejah. Pomembno je le, da se noben samoglasnik preveč ne približa kakemu drugemu od petih samoglasnikov.

Dolžina samoglasnikov je v esperantu popolnoma brez pomena. Lahko jih izgovarjamo dolgo, srednje ali kratko, pač po želji.

Vsak esperantski samoglasnik se izgovarja "negibno", kar pomeni, da med izgovorjavo enega samoglasnika premikamo jezik neslišno od enega položaja v ustih k drugemu. Na primer E naj ne zveni kot "ej", O pa ne kot "ou".

Soglasniki

Soglasnik Opis Simbol IFA
B b [b]
P p [p]
D d [d]
T t [t]
G g [g]
K k [k]
V v [v]
F f [f]
Z z [z]
S s [s]
Ĵ ž [ʒ]
Ŝ š [ʃ]
Ĥ h [x]
H h kot v haha [h]
C c [ts]
Ĝ [dʒ]
Ĉ č [tʃ]
M m [m]
N n [n]
L l [l]
R r [r]
J j [j]
Ŭ u [w]

Polglasniki

Polglasnika J in Ŭ sta po načinu izgovorjave samoglasnika, a imata v jeziku vlogo kot soglasnika. Zmeraj sta kratka in ne moreta nikoli imeti naglasa. Polglasnik se vedno pojavlja pred ali za pravim samoglasnikom. Ŭ nastopa navadno le v parih "aŭ" in "eŭ".

Različnost soglasnikov

Kiam senvoĉa konsonanto staras tuj antaŭ voĉa konsonanto, multaj emas voĉigi ĝin: akvo → "agvo", okdek → "ogdek". Kaj inverse, kiam voĉa konsonanto staras antaŭ senvoĉa, multaj emas senvoĉigi ĝin: subtaso → "suptaso", absolute → "apsolute". Tiaj ŝanĝoj principe neniam estas korektaj, sed estas ofte tolerataj en la praktiko, se ili ne kaŭzas miskomprenojn. Iafoje iuj eble emus senvoĉigi vortfinan voĉan konsonanton: apud → "aput", sed → "set", hund' → "hunt", naz' → "nas". Tiaj ŝanĝoj tamen ne estas akceptitaj. Oni zorge evitu ilin.

Pripadniki nekaterih jezikov so nagnjeni k izgovorjavi dvojic soglasnikov KV in GV kot "kŭ" oziroma "gŭ": akvo → "akŭo", kvin → "kŭin", gvidi → "gŭidi". V esperantski besedi Ŭ nikoli ne more slediti neposredno soglasniku in zato nesporazumi skoraj ne morejo nastati, a takšna izgovorjava se na splošno smatra kot neprava.

En kelkaj lingvoj oni elparolas la sonojn P, T, K, C kaj Ĉ kun aspiracio, kvazaŭ kun malforta H poste. En Esperanto tiuj konsonantoj estas normale sen aspiracio, sed pri tio ne ekzistas regulo. Oni povas do elparoli aspiracie, se oni volas, sed oni atentu, ke la aspiracio ne sonu kiel plena H.

L estas farata per parta baro ĉe la dentoj. Se oni baras nur tie, la L sonas "hele". Se oni samtempe levas la malantaŭon de la lango kontraŭ la velo, la L sonas "malhele" (u-ece). Tia malhela L estas tute bona alternativo, sed oni atentu, ke ĝi ne sonu kiel Ŭ. Tio okazas, se la ĉefa baro ĉe la dentoj malaperas.

Kiam N staras antaŭ gingiva aŭ vela sono, oni emas ŝanĝi N en gingivan sonon (malgranda diferenco), aŭ velan sonon (granda diferenco), por faciligi la elparolon: tranĉi, manĝi, longa, banko k.a. Tio estas senproblema, ĉar ne ekzistas en Esperanto gingiva aŭ vela nazaloj, kun kiuj N povus konfuziĝi. Simile oni emas elparoli M lipdente antaŭ alia lipdenta sono: amforo, ŝaŭmvino k.a. Ankaŭ tio estas senproblema. Sed oni atentu, ke oni ne elparolu N lipdente: infero, enveni k.a., ĉar tiam oni konfuzus N kaj M, kio ne estas akceptebla. Kompreneble oni povas ĉiam uzi la bazan elparolon de N kaj M.

R normale estas denta, sed fakte ne gravas, kie en la buŝo oni faras la sonon. Ekz. vela R estas tute bona alternativo. La grava afero pri R estas, ke ĝi estu vibranto. Do ankaŭ vela R prefere estu vibranto (ĝi estu "rulata"), kio signifas, ke la uvulo tremas kontraŭ la lango. R estu same tremanta, kie ajn ĝi staras en vorto. En ekz. rivero la du R estu same elparolataj. Oni uzas ankaŭ diversajn aliajn specojn de R-sonoj, kaj tio estas sufiĉe akceptita en la praktiko. Oni tamen zorgu, ke la R-sono ne konfuziĝu kun alia konsonanto, aŭ kun iu el la kvin vokaloj.

Dolžina soglasnikov je v esperantu popolnoma brez pomena. Lahko jih izgovarjamo dolgo, srednje ali kratko, pač po želji.

Nazaj na začetek