K vsebini

V esperantu obstaja 45 besedic, ki se imenujejo tabelvortoj (tabelne besede ali korelativi = soodnosne besede), ker jih lahko uredimo po podobnih oblikah in podobnih pomenih.

Lahko rečemo, da se vsaka tabelna beseda sestoji iz prednjega in zadnjega dela, vendar ne smemo smatrati tabelnih besed za zložene besede. Deli tabelnih besed tvorijo poseben, zaključen sistem in jih navadno ne mešamo z običajnimi besednimi elementi v jeziku.

Prednji deli

KI-
vprašalna beseda, oziralna beseda, klicalna beseda
TI-
kazalna beseda
I-
nedoločna beseda
ĈI-
vseobsežna beseda
NENI-
nikalna beseda

Zadnji deli

-U
posameznik, posamezna stvar, posamezna zadeva
-O
zadeva
-A
lastnost, vrsta
-ES
posestnik (smiselni predmet, smiselni osebek)
-E
kraj
-AM
čas, večkratnost (priložnost, pogoj)
-AL
vzrok
-EL
način, stopnja
-OM
količina (poudarjena stopnja)

Nekateri zadnji deli tabelnih besed so podobni običajnim končnicam, vendar pomeni niso enaki:

  • Običajna samostalniška končnica O in zadnji del O tabelne besede imata skoraj enak pomen, vendar tabelne besede na O navadno ne prejmejo množinske končnice J.
  • Običajna končnica U je glagolska končnica za želelnik/velelnik, medtem ko zadnji del U tabelne besede prikazuje posameznika (ali posamezno zadevo) — popolnoma različni zadevi.
  • Običajna pridevniška končnica A je splošna končnica za opisovanje. Pogosto prikazuje lastnosti in kakovosti, lahko pa tudi pokaže pripadnost, odnos, posebnost ipd. Zadnji del A tabelnih besed prikazuje le lastnosti in vrste.
  • Običajna prislovna končnica E lahko prikazuje način, čas kraj, mero, povod in še druge pomene. Zadnji del E tabelne besede prikazuje vedno le kraj.

Besede na KI

Tabelne besede na KI se uporabljajo predvsem kot demandovortoj in kot rilataj vortoj, a tudi kot ekkriaj vortoj:

  • Kio estas tio? - Kaj je tisto?

    Vprašalni kio.

  • Kiu kuraĝas rajdi sur leono? - Kdo si upa jahati na levu?

    Vprašalni kiu.

  • Kiel vi fartas? - Kako se počutiš?

    Vprašalni kiel.

  • Fremdulo, diru, kiu kaj el kie vi estas. - Tujec, povej, kdo in od kod si?

    Vprašalna kiu in kie.

  • La fera bastono, kiu kuŝis en la forno, estas nun brule varmega. - Železna palica, ki (katera) je ležala v peči, je zdaj žgoče vroča.

    Oziralni kiu.

  • Kiam mi venis al li, li dormis. - Ko sem prišel k njemu, je spal.

    Oziralni kiam.

  • Li estas tiu, kies monon vi prenis. - On je tisti, čigar denar si vzel.

    Oziralni kies.

  • Kia granda brulo! - Kakšen velik požar!

    Klicalni kia.

  • Fi, kiel abomene! - Fuj, kako ogabno!

    Klicalni kiel.

  • Kion mi vidas! - Kaj vidim!

    Klicalni (in vprašalni) kio.

Besedica ajn

Prislovniška besedica ajn prikazuje poudarjeno nedoločenost ali neobčutljivost. Ajn se uporablja v glavnem z oziralnimi besedami na KI, a tudi z besedami na I in ĈI, v nekaterih primerih z besedami na NENI. Ajn stoji vedno za zadevno tabelno besedo.

  • Mi kondukos vin al ŝi, kie ajn ŝi estos trovebla! - Pospremil te bom k njej, kjer koli se jo bo moglo najti!

    Ni pomembno, kje se jo da najti.

  • Kiu ajn ŝi estos, mi deziras al ŝi feliĉon! - Katera koli bo, želimo ji srečo!

    Ni pomembno, katera bo.

  • Mi donis solenan promeson, ke mi silentos, ĝis mi revenos, kiam ajn tio ĉi fariĝos. - Dal sem svečano obljubo, da bom molčal, dokler se ne bom vrnil, kadar koli se bo to zgodilo.
  • Ĉiam ajn vi estas bonvena ĉe mi. - Vedno, kadar koli si dobrodošel pri meni.

    Pridi, kadar hočeš.

  • Kial ŝi forlasis tiun lokon, en kiu ŝi havis ian ajn eblon, por ion ajn laborenspezi? - Kial ŝi forlasis tiun lokon, en kiu ŝi havis ian ajn eblon, por ion ajn laborenspezi?

    Sen tiu loko tute mankas eblo.

  • Nenion ajn mi diros. - Sploh ničesar ne bom rekel.

    Popolnoma ničesar.

Pred ajn je Zamenhof zaradi vpliva nacionalnih jezikov včasih uporabil oziralno tabelno besedo na KI, kadar bi bilo bolj logično uporabiti besedo na ĈI ali na I. Če ne gre za uvajanje odvisnega stavka, je bolj priporočljiva beseda na ĈI ali na I. Mi konsentas akcepti kian ajn pagon. Bolje: ...ĉian ajn pagon ali ...ian ajn pagon.

Besede na TI

Tabelne besede na TI so kazalne besede. Najčešče kažejo nekaj prej omenjenega ali nekaj, kar bo kasneje opisano. Lahko tudi kažejo nekaj, kar ravno vidimo, slišimo ali podobno:

  • Mi volas, ke tio, kion mi diris, estu vera. - Hočem, da bi bilo tisto, kar sem rekel, resnično.

    Tio prikazuje predhodno rečeno zadevo.

  • Tio estas mia hejmo. - To je moj dom.

    Tio kaže nekaj, kar vidimo (morda skupaj s kazanjem s prstom).

  • Li estas tiel dika, ke li ne povas trairi tra nia mallarĝa pordo. - Tako debel je, da ne more iti skozi naša ozka vrata.

    Tiel kaže na odvisni stavek s ke.

  • Kio estas, kio vin tiel afliktas? - Kaj je, ki te tako jezi?

    Tiel kaže na videno ali slišano zadevo.

  • Ŝi estis en tiu momento tre bela. - V tistem trenutku je bila zelo lepa.

    Tiu kaže na predhodno omenjeni trenutek.

  • Tiu ĉi malfreŝa pano estas malmola, kiel ŝtono. - Ta star kruh je trd kot kamen.

    Tiu kaže na prisotno zadevo (stari kruh).

Besedica ĉi

Tablnim besedam na TI lahko dodamo besedico ĉi, ki prikazuje bližino do govorca. Ĉi lahko stoji ali pred ali za tabelno besedo. Ĉi ne more dobiti končnice. Sama tabelna beseda na TI vedno prikazuje nekaj, kar ni čisto blizu govorca. Beseda na TI + ĉi prikazuje nekaj bližnjega do govorca:

  • tie = na tistem kraju → tie ĉi, ĉi tie = na tem kraju blizu mene
  • tiu domo (proč od mene) → tiu ĉi domo, ĉi tiu domo (blizu mene)
  • tio = tista zadeva (proč od mene) → tio ĉi, ĉi tio = ta zadeva tu
  • tiel = na tisti način → tiel ĉi, ĉi tiel = na ta način (ki ga kažem)

Ĉi tiam ali tiam ĉi se praktično ne uporablja. Namesto tega uporabljamo nun.

Ĉi je posebna beseda. Ne uporabljajte vezaja. Ne pišite: ĉi-tiu, tiu-ĉi, ĉi-tie, tie-ĉi, ĉio-ĉi itd. Pišite: ĉi tiu, tiu ĉi, ĉi tie, tie ĉi, ĉio ĉi itd.

Vendar često delamo pridevnik ali prislov iz dela stavka, ki vsebuje besedico ĉi. Tedaj cel izraz postane ena beseda. Navadno beseda na TI izgine. Za večjo jasnost običajno tedaj za ĉi vstavimo vezaj: ĉi tieĉi-tiea, en tiu ĉi noktoĉi-nokte, sur ĉi tiu flankoĉi-flanke, la somero de tiu ĉi jarola ĉi-jara somero.

Besede na I

Tabelne besede na I predstavljajo nedoločene ali neznane zadeve:

  • Ŝi ricevis ion por manĝi kaj por trinki. - Dobila je nekaj za jesti in za piti.

    Ni povedano, kaj je dobila.

  • Venis iuj personoj, kiujn mi ne konas. - Prišle so neke osebe, ki jih ne poznam.

    Ne ve se, katere osebe so bile..

  • Ili iam revenos. - Nekdaj (nekoč) se bodo vrnili.

    Čas dogodka ni poznan.

  • Hodiaŭ estas ies tago de naskiĝo. - Danes je rojstni dan od nekoga.

    Ni povedano, čigav rojstni dan je.

Besede na ĈI

Tabelne besede na ĈI imajo vseobsežne pomene:

  • Li faris ĉion per la dek fingroj de siaj manoj. - Vse je delal z desetimi prsti svojih rok.

    Ĉio izraža celoto zadev, ki jih je delal.

  • Ĉiu homo amas sin mem. - Vsak človek ljubi samega sebe.

    Ne obstaja oseba, za katero to ne velja.

  • Tiuj ĉi du amikoj promenas ĉiam duope. - Ta dva prijatelja se vedno sprehajata v dvoje.

    Ĉiam prikazuje, da ni primera, ko ne gresta v dvoje.

  • Ĉie regis ĝojo. - Povsod je vladalo veselje.

    Ni bilo kraja, v katerem ne bi vladalo veselje.

V nekaterih primerih uporabljamo besedico ĉi pred ali za tabelno besedo na ĈI: ĉio = ĉiuj aferoj → ĉio ĉi, ĉi ĉio = ĉiuj ĉi tiuj aferoj, ĉio tio ĉi.

Besede na NENI

Tabelne besede na NENI imajo pomen zanikanja:

  • La tempon venontan neniu ankoraŭ konas. - Prihodnjega časa nihče še ne pozna.

    Neniu izraža, da ne obstaja oseba, ki bi poznala prihodnji čas.

  • Mi neniel povas kompreni, kion vi parolas. - Nikakor ne morem razumeti, kaj govoriš.

    Neniel prikazuje, da ne obstaja način, na katerega bi te lahko razumel.

  • Kiam mi ien veturas, mi neniam prenas kun mi multon da pakaĵo. - Kadar kam potujem, nikoli ne vzamem mnogo prtljage.

    Neniam izraža, da ne obstaja takšen primer, ko bi vzel mnogo prtljage na potovanje.

Beseda na NENI zadošča za zanikanje cele povedi.

Tabelne besede z zadnjim delom U

kiu
Sprašujejo o istovetnosti ene ali več poznanih oseb, stvari ali zadev.
tiu
Kažejo eno določeno izmed več poznanih oseb, stvari ali zadev.
iu
Kažejo nepoznano ali nedoločljivo posamezno osebo, stvar ali zadevo.
ĉiu
Kažejo po eno in vse brez izjeme posamezne iz skupine oseb, stvari ali zadev.
neniu
Zanikajo posamezne iz skupine oseb, stvari ali zadev.

Tabelne besede z zadnjim delom U kažejo posameznost in istovetnost. So najbolj osnovne od vseh tabelnih besed.

Tabelne besede z zadnjim delom U lahko dobijo končnici N in J. S končnico J kažejo na več posameznih oseb, stvari ali zadev.

Tabelvortoj je U estas difiniloj. Tial oni ne povas uzi la kune kun ili.

Tabelvortoj je U normale estas epiteto (difinilo) de substantivo, sed la substantivo ofte estas subkomprenata. Se nenio en la kunteksto montras alie, oni supozas, ke temas pri la vorto "persono(j)(n)":

  • Kiu libro estas via?Kiu estas via? - Katera knjiga je tvoja? {1} Katera je tvoja?
  • Tiu seĝo ŝajnas bona.Tiu ŝajnas bona. - Tisti stol se zdi dober. {1} Tisti se zdi dober.
  • Ĉiu homo devas pensi mem.Ĉiu devas pensi mem. - Vsak človek mora sam misliti. {1} vsak mora sam misliti.
  • Kiu persono venis?Kiu venis? - Katera oseba je prišla? {1} Kdo je prišel?
  • Ĉu estas iu [persono] en la kuirejo? — Jes, Paŭlo estas tie. - Ali je kdo [oseba] v kuhinji? - Da, Pavel je tam.
  • Jen kelkaj bonaj libroj. Kiun [libron] vi volas legi? — Mi volas tiun [libron]. - Tu je nekaj dobrih knjig. Katero [knjigo] hočeš brati? - Hočem to [knjigo].
  • Ĉu vi havas krajonon? — Neniun [krajonon] mi havas. - Ali imaš svinčnik? - Nobenega [svinčnika] nimam.

Ĉiu(j) je smiselno vedno množinski, vendar delamo razliko med edninskim ĉiu in množinskim ĉiuj.

  • Uporabimo ĉiu, če mislimo na posameznike ločeno.
  • Uporabimo ĉiuj, če mislimo na celo skupino skupaj.

V nekaterih primerih razlikovanje ni pomembno, a drugič je razlika velika:

  • Por ĉiu tago mi ricevas kvin eŭrojn. = Por ĉiu aparta tago... - Za vsak dan sem prejel pet evrov. = Za vsak posamezen dan ...
  • Ĉiu amas ordinare personon, kiu estas simila al li. = Ĉiu aparta homo amas... - Navadno vsak ljubi osebo, ki mu je podobna. = Vsak posamezen človek ljubi ...
  • Kvinope ili sin ĵetis sur min, sed mi venkis ĉiujn kvin atakantojn. = ...mi venkis la tutan grupon. - Pet se jih je v skupini vrglo na mene, vendar sem premagal vseh pet napadalcev. = ... premagal sem vso skupino.

    Tu je končnica J potrebna, ker je bilo omenjeno število pet. Na drug način bi lahko rekli: ...mi venkis ĉiun el la kvin atakantoj. Vendar tedaj ne govorimo o enem boju proti celi skupini, ampak o petih bolj ali manj ločenih bojih.

  • Post la kurado ĉiuj estis terure lacaj. - Po teku so bili vsi strašno utrujeni.

    Govorimo o celi skupini tekačev. Lahko tudi: ...ĉiu estis terure laca.

  • El ĉiuj miaj infanoj Ernesto estas la plej juna. = El la tuta grupo de miaj infanoj... - Od vseh mojih otrok je Ernest najmlajši. = Od cele skupine mojih otrok ...
  • Nun mi legas, vi legas kaj li legas; ni ĉiuj legas. - Zdaj jaz berem, ti bereš in on bere; mi vsi beremo.

    Ni je množinska beseda. Zato ĉiuj mora nujno imeti J.

Samostojen neniu nastopa običajno brez končnice J.

  • La tempon venontan neniu ankoraŭ konas. Neniu = neniu persono. - Prihodnjega časa nihče še ne pozna. Nihče = nobena oseba.
  • Mi konas neniun en tiu ĉi urbo. - Ne poznam nikogar v tem mestu.

Tudi s sledečim samostalnikom navadno uporabljamo neniu brez J:

  • Ŝi ne vidis eĉ la ĉielon, ĉar ĝi estis kovrita de nuboj kaj neniu stelo en ĝi brilis. - Celo neba ni videla, ker je bilo pokrito z oblaki in nobena zvezda na njem ni svetila.

Vendar lahko uporabljamo neniuj, če hočemo na nek način pokazati nasprotje s pojmom "več kot en", a to storimo običajno samo, kadar sledi samostalnik:

  • Ĉe la fenestro restis plu neniuj floroj. - Pri oknu ni bilo več nobenih cvetic.

    Prej je bilo tam mnogo cvetic.

Tabelne besede z zadnjim delom O

kio
"katera zadeva, kakšna zadeva"
tio
"tista zadeva"
io
"neka zadeva, nekakšna zadeva"
ĉio
"vsaka zadeva, vsake vrste zadeva"
nenio
"nobena zadeva, nikakršna zadeva"

Tabelne besede z zadnjim delom O kažejo na zadevo, ki je ne moremo natančno imenovati s samostalnikom. Tu je splošna beseda "zadeva" uporabljena kot pojasnilo, a pomen je celo še bolj splošen. Tabelne besede z zadnjim delom O se uporabljajo za predstavljanje nečesa, kar izražamo s celo povedjo.

Tabelne besede z zadnjim delom O lahko dobijo končnico N, a običajno ne dobijo končnice J, ker izražajo splošno celoto.

Pridevki k tabelnim besedam z zadnjim delom O vedno stojijo za tabelno besedo: io bona, kion novan, ĉio grava ipd.

Tabelne besede z zadnjim delom O so samostojni deli povedi. Ne morejo opisovati samostalnika. Odgovarjajo na tabelno besedo z zadnjim delom U + zadeva:

  • Kio estas tio? = Kiu afero estas tiu afero? - Kio estas tio? = Katera zadeva je tista zadeva?
  • Tio estas speco de meblo. = Tiu afero estas speco de meblo. - Tio estas speco de meblo. = Tista zadeva je vrsta pohištva.
  • Ĉio restis kiel antaŭe. = Ĉiu afero restis kiel antaŭe. - Ĉio restis kiel antaŭe. = Vsaka zadeva je ostala kot prej.
  • Kion bonan vi trovis tie? = Kiujn bonajn aferojn vi trovis tie? - Kion bonan vi trovis tie? = Katere dobre zadeve si našel tam?
  • Nenion interesan mi trovis. = Neniun interesan aferon mi trovis. - Nenion interesan mi trovis. = Nobene zanimive zadeve nisem našel.

V nekaterih primerih lahko kolebamo med tio in ĝi. Običajno uporabimo tio za nekaj nedoločenega, česar ne moremo ali nočemo imenovati z natančnim samostalnikom. Nujno pa uporabimo tio za predstavitev nečesa, kar je bilo izraženo s celo povedjo. Ĝi uporabljamo za nekaj določenega, kar smo predhodno izrazili s samostalnikom in katerega lahko ponovimo z istim samostalnikom z določnim členom la ali z drugim določilom:

  • Ŝi rakontis belan fabelon. Tio estis tre amuza. - Pripovedovala je lepo pravljico. To je bilo zelo zabavno.

    Zabavno je bilo to, da je pripovedovala pravljico. Tio predstavlja celo predhodno poved.

  • Ŝi rakontis belan fabelon. Ĝi estis tre amuza. - Pripovedovala je lepo pravljico. Ta je bila zelo zabavna.

    Zabavna je bila pravljica. Ĝi predstavlja del povedi la (bela) fabelo.

Tabelne besede z zadnjim delom A

kia
"kakšne vrste, s kakšno lastnostjo"
tia
"de tiu speco, havanta tiun econ"
ia
"de iu speco, havanta iun econ"
ĉia
"de ĉiu speco, havanta ĉiun econ"
nenia
"de neniu speco, havanta neniun econ"

Tabelvortoj je A rolas adjektivece. Ili ricevas J-finaĵon kaj N-finaĵon laŭ la samaj reguloj kiel adjektivoj. Sed tabelvortoj je A montras ĉiam ecojn kaj specojn, dum veraj adjektivoj (kun vera A-finaĵo) povas havi multe pli variajn signifojn.

Tabelvortoj je A estas difiniloj. Tial oni ne povas uzi la kune kun ili.

  • Kia li estas? Ĉu li estas maljuna aŭ juna? - Kia li estas? Ĉu li estas maljuna aŭ juna?
  • Kian aĝon vi havas? - Kian aĝon vi havas?
  • Kia estas via nomo? - Kia estas via nomo?

    Aŭ: Kiu [el ĉiuj nomoj] estas via nomo? Aŭ pli ofte: Kio estas via nomo? Zamenhof uzis ankaŭ: Kiel estas via nomo? Plej ofte oni tamen diras: Kiel vi nomiĝas?

  • Be! li staris senhelpe, tian respondon li ne atendis. - Be! li staris senhelpe, tian respondon li ne atendis.
  • Estis tia ventego, ke la tegoloj deflugis de la tegmentoj. - Estis tia ventego, ke la tegoloj deflugis de la tegmentoj.
  • Restu ĉiam tia, kia vi estas! - Restu ĉiam tia, kia vi estas!

    Tia kaže na kasnejši stavek s kia. Če za tia ne sledi ves stavek (s povedkom), ampak samo del stavka, tedaj ne uporabimo kia, ampak primerjalni kiel: Li estas tia kiel mi.

  • Mi ne volis trinki la vinon, ĉar ĝi enhavis en si ian suspektan malklaraĵon. - Nisem hotel piti vina, ker je vsebovalo nekakšno sumljivo motnost.
  • Maldiligenteco estas la radiko de ĉia malbono. - Lenoba je koren vsake vrste zla.
  • Nenia konstruo povas esti sen bruo. - Nikakršna gradnja ne more biti brez hrupa.

Tabelne besede z zadnjim delom A prikazujejo lastnost ali zvrst, medtem ko tabelne besede z zadnjim delom U prikazujejo istovetnost. Pri kia/kiu in tia/tiu je običajno razlika jasna. Pri ia/iu, ĉia/ĉiu in nenia/neniu pa je v nekaterih primerih majhna razlika:

  • Kia homo li estas? - Kakšen človek je?

    Hočemo opis značilnosti tega človeka.

  • Kiu homo li estas? - Kdo je on?

    Hočemo npr. ime človeka, da bi izvedeli njegovo istovetnost.

  • Tia opinio estas tute erara. - Takšno mnenje je popolnoma zmotno.

    Vsa mnenja te vrste so zmotna.

  • Tiu opinio estas tute erara. - To mnenje je poolnoma zmotno.

    Obravnavano mnenje je zmotno. Druga podobna mnenja so morda pravilna.

  • Ni devas enloĝiĝi en ia hotelo. = ...en hotelo de iu el la diversaj specoj de hoteloj. - Ni devas enloĝiĝi en ia hotelo. = ... v hotelu iz neke od različnih zvrsti hotelov.
  • Ni devas enloĝiĝi en iu hotelo. = ...en iu el la diversaj individuaj hoteloj, kiuj troviĝas ĉi tie. - Ni devas enloĝiĝi en iu hotelo. = ... v nekem od različnih posameznih hotelov, ki se nahajajo tu.

    V taki povedi običajno preprosto izpustimo iu.

Tabelne besede z zadnjim delom ES

kies
"določena zadeva ... od koga"
ties
"določena zadeva ... od tega"
ies
"določena zadeva ... od nekoga"
ĉies
"(la)... de ĉiu"
nenies
"(la)... de neniu"

ES-vorto, kiu estas epiteto de substantivo, aldonas difinitan signifon. ES-vortoj do estas difiniloj – same kiel la posedaj pronomoj – kaj oni ne povas uzi la kune kun ili. Se oni anstataŭigas ES-vorton per de-esprimo, oni normale devas aldoni la.

Same kiel posedaj pronomoj la ES-vortoj staras antaŭ la substantivo, dum samsignifa de-esprimo devas stari poste: ties libro = la libro de tiu (persono).

ES-vortoj ne povas ricevi J-finaĵon aŭ N-finaĵon:

  • Kies filino vi estas? - Kies filino vi estas?
  • Mi efektive ne scias, kies kulpo ĝi estas. - Mi efektive ne scias, kies kulpo ĝi estas.
  • Ili ekvidis virinon, kies vizaĝon ili en la krepusko ne rekonis. - Ili ekvidis virinon, kies vizaĝon ili en la krepusko ne rekonis.
  • Kies gasto mi estas, ties feston mi festas. - Kies gasto mi estas, ties feston mi festas.

    Ties ne estas tre multe uzata. Normale oni preferas posedajn pronomojn (lia, ŝia, ĝiailia).

  • La infano ludis kun sia pupo, kiam subite ties kapo frakasiĝis. - La infano ludis kun sia pupo, kiam subite ties kapo frakasiĝis.

    Ties montras, ke temas pri la kapo de la pupo. Se estus la kapo de la infano, oni dirus ĝia kapo.

  • Kiu ĝojas pri ies malfeliĉo, tiu ne restos sen puno. = ...pri la malfeliĉo de iu persono... - Kiu ĝojas pri ies malfeliĉo, tiu ne restos sen puno. = ...pri la malfeliĉo de iu persono...

    Ies estas kutime uzata nur pri unu nekonata persono (ne pri aĵoj, nek pri pluraj aferoj aŭ personoj).

  • Tio estis la koro de riĉa fama viro, kies nomo estis sur ĉies lipoj. = ...sur la lipoj de ĉiuj personoj. - Tio estis la koro de riĉa fama viro, kies nomo estis sur ĉies lipoj. = ...sur la lipoj de ĉiuj personoj.

    Ĉies estas kutime uzata nur pri personoj, ne pri aĵoj.

  • Memoru, ke Esperanto estas nenies propraĵo. - Memoru, ke Esperanto estas nenies propraĵo.

    Nenies estas kutime uzata nur pri personoj, ne pri aĵoj.

Tabelvortoj je E

kie
"en kiu loko"
tie
"en tiu loko"
ie
"na nekem kraju, nekje"
ĉie
"na vsakem kraju, povsod"
nenie
"na nobenem kraju, nikjer"

Tabelne besede z zadnjim delom E ne morejo dobiti končnice J, lahko pa jim dodamo končnico N za prikaz smeri:

kien
"h kateremu kraju, v katero smer"
tien
"k tistemu kraju, v tisto smer"
ien
"k nekemu kraju, v neko smer"
ĉien
"k vsakemu kraju, v vsako smer"
nenien
"k nobenemu kraju, v nobeno smer"
  • Kie estas la libro kaj la krajono? - Kje sta knjiga in svinčnik?
  • Mi montris al la infano, kie kuŝas ĝia pupo. - Pokazal sem otroku, kje leži njegova lutka.
  • Sonorado al li venas, sed de kie — li ne komprenas. - Zvonjenje je prihajalo k njemu, toda od kje - ni razumel.
  • Mi volis resti tie, kie mi estis. - Ostati sem hotel tam, kjer sem bil.
  • Se li scius, ke mi estas tie ĉi, li tuj venus al mi. - Če bi on vedel, da sem tu, bi takoj prišel k meni.
  • Ĉu vi loĝas ie? = Ĉu vi loĝas en iu loko? - Ĉu vi loĝas ie? = Ali stanuješ na nekem kraju?
  • Malsaĝulo ĉie sian nomon skribas. - Bedak povsod piše svoje ime.
  • Pli bela reĝidino ol ŝi troviĝis nenie en la mondo. - Lepše princese od nje ni bilo nikjer na svetu.
  • Kien vi iras? — Mi iras en la ĝardenon. - Kam greš? - Grem v(na) vrt.
  • Rigardu tien ĉi. - Poglej sem.
  • Mi nenien plu iros hodiaŭ. - Danes nebom šel nikamor več.

Tabelvortoj je AM

kiam
"en kiu tempo, en kiu fojo"
tiam
"en tiu tempo, en tiu fojo"
iam
"en iu tempo, en iu fojo"
ĉiam
"en ĉiu tempo, en ĉiu fojo"
neniam
"en neniu tempo, en neniu fojo"

AM-vortoj ne povas ricevi J-finaĵon aŭ N-finaĵon.

  • Sed kiam tio okazis? - Sed kiam tio okazis?

    Se oni demandas precize pri horo, oni tamen ne uzas kiam, sed la vicordan demandvorton kioma.

  • Li skribis al mi, ke li intencas ĝin eldoni, sed li ne skribis ankoraŭ kiam li ĝin eldonos. - Li skribis al mi, ke li intencas ĝin eldoni, sed li ne skribis ankoraŭ kiam li ĝin eldonos.
  • En unu tago, kiam ŝi estis apud tiu fonto, venis al ŝi malriĉa virino. - En unu tago, kiam ŝi estis apud tiu fonto, venis al ŝi malriĉa virino.
  • Tubeto, en kiun oni metas cigaron, kiam oni ĝin fumas, estas cigaringo. - Tubeto, en kiun oni metas cigaron, kiam oni ĝin fumas, estas cigaringo.
  • De kiam vi loĝas ĉi tie? - De kiam vi loĝas ĉi tie?
  • Li vekiĝis nur tiam, kiam la suno leviĝis. - Li vekiĝis nur tiam, kiam la suno leviĝis.
  • Ŝajnas al mi, ke ĉi tiun vizaĝon mi jam iam vidis. - Ŝajnas al mi, ke ĉi tiun vizaĝon mi jam iam vidis.
  • Ŝi estis ja la plej bela knabino, kiun li iam vidis. - Ŝi estis ja la plej bela knabino, kiun li iam vidis.

    Iam reprezentas iun ajn pasintan tempon.

  • Oni diras, ke la vero ĉiam venkas. - Oni diras, ke la vero ĉiam venkas.
  • Bona koro neniam fariĝas fiera. - Bona koro neniam fariĝas fiera.
  • La maljunulo fermos por ĉiam siajn okulojn. - La maljunulo fermos por ĉiam siajn okulojn.

    La esprimo por ĉiam montras, ke la sekvoj ĉiam restos. La fermado de la okuloj estas nur momenta, sed la sekvo, la fermiteco de la okuloj, estos eterna.

Tabelvortoj je AL

kial
"pro kiu kaŭzo, pro kiu motivo, pro kio"
tial
"pro tiu kaŭzo, pro tiu motivo, pro tio"
ial
"pro iu kaŭzo, pro iu motivo, pro io"
ĉial
"pro ĉiu kaŭzo, pro ĉiu motivo, pro ĉio"
nenial
"pro neniu kaŭzo, pro neniu motivo, pro nenio"

AL-vortoj ne povas ricevi J-finaĵon aŭ N-finaĵon.

  • Kial vi ploras? - Kial vi ploras?
  • Mi komprenas, kial vi faris tion. - Mi komprenas, kial vi faris tion.
  • Hodiaŭ estas bela frosta vetero, tial mi prenos miajn glitilojn kaj iros gliti. - Hodiaŭ estas bela frosta vetero, tial mi prenos miajn glitilojn kaj iros gliti.

    Rimarku la diferencon inter tial kaj ĉar. Tial reprezentas kaŭzon, sed ĉar enkondukas subfrazon, kiu montras kaŭzon: Mi prenos miajn glitilojn kaj iros gliti, ĉar hodiaŭ estas bela frosta vetero.

  • Mi vin ial ankoraŭ ne konas. - Mi vin ial ankoraŭ ne konas.
  • Vi demandas, kial mi amas vin. Mi respondas: ĉial! - Vi demandas, kial mi amas vin. Mi respondas: ĉial!

La vorto nenial estas en la praktiko tre malmulte uzata, sed kiam oni ĝin ja uzas, ĝi neas la tutan frazon (same kiel ĉiuj aliaj NENI-vortoj):

  • Tian Regularon por nia Ligo mi nenial povus aprobi. = ...mi pro neniuj motivoj povus aprobi. - Tian Regularon por nia Ligo mi nenial povus aprobi. = ...mi pro neniuj motivoj povus aprobi.
  • Vi povus inciti lin kiom ajn. Li nenial kolerus. = ...li pro neniu kaŭzo kolerus. - Vi povus inciti lin kiom ajn. Li nenial kolerus. = ...li pro neniu kaŭzo kolerus.

Se oni volas esprimi pozitivan sencon, oni uzu sen kaŭzo, senkaŭze, senmotive aŭ simile: Ŝi ridis senkaŭze. = Ŝi ja ridis, sed sen motivo..

Tabelvortoj je EL

kiel
"en kiu maniero aŭ grado"
tiel
"en tiu maniero aŭ grado"
iel
"en iu maniero aŭ grado"
ĉiel
"en ĉiu maniero"
neniel
"en neniu maniero"

La EL-vortoj estas ĝeneralaj adverbecaj tabelvortoj, kiujn oni uzas, se ne temas pri tempo/okazo (AM-vortoj), loko (E-vortoj), kaŭzo (AL-vortoj) aŭ kvanto/nombro (OM-vortoj). La EL-vortoj kovras pli-malpli ĉiujn aliajn signifojn, kiujn povas esprimi adverbeca vorto. Precipe temas pri grado kaj maniero.

EL-vortoj ne povas ricevi J-finaĵon aŭ N-finaĵon.

  • Kiel li aspektas? - Kiel li aspektas?
  • Kiel vi fartas? - Kiel vi fartas?
  • Rakontu al mi per malmulte da vortoj, kiel tio okazis. - Rakontu al mi per malmulte da vortoj, kiel tio okazis.
  • Mi zorgas pri ŝi tiel, kiel mi zorgas pri mi mem. - Mi zorgas pri ŝi tiel, kiel mi zorgas pri mi mem.
  • Kiel alta estas tiu turo? - Kiel alta estas tiu turo?
  • Kiel longe tio ankoraŭ daŭros? - Kiel longe tio ankoraŭ daŭros?
  • Tiu ĉi malfreŝa pano estas malmola, kiel ŝtono. - Tiu ĉi malfreŝa pano estas malmola, kiel ŝtono.
  • Bojas hundido, ĉar tiel faras la hundo. - Bojas hundido, ĉar tiel faras la hundo.
  • Ne faru tiel, faru tiel ĉi! - Ne faru tiel, faru tiel ĉi!
  • Ili ambaŭ estis tiel malagrablaj kaj tiel fieraj, ke oni ne povis vivi kun ili. - Ili ambaŭ estis tiel malagrablaj kaj tiel fieraj, ke oni ne povis vivi kun ili.
  • Mi estas tiel forta, kiel vi. - Mi estas tiel forta, kiel vi.
  • Iel ni sukcesos. - Iel ni sukcesos.
  • Ili ĉiel helpis al mi. - Ili ĉiel helpis al mi.
  • Mi neniel esperis sukceson. - Mi neniel esperis sukceson.

Tabelvortoj je OM

kiom
"kiel multe, kianombre, kiakvante"
tiom
"tiel multe, tianombre, tiakvante"
iom
"ne tre multe sed ankaŭ ne malmulte"
ĉiom
"la tuta kvanto"
neniom
"nenianombre, neniakvante, neniamezure"

OM-vortoj ne povas ricevi J-finaĵon aŭ N-finaĵon.

  • Kiom vi volas, ĉu du aŭ tri? = Kiel multajn vi volas... - Kiom vi volas, ĉu du aŭ tri? = Kiel multajn vi volas...
  • Ŝi pripensis, kiom kostos al ŝi la nokta restado. - Ŝi pripensis, kiom kostos al ŝi la nokta restado.
  • Ho, kiom pli bona estas via amo, ol vino! - Ho, kiom pli bona estas via amo, ol vino!
  • Kiom mi vidas, vi havas nur unu filon. = Laŭ tio, kion mi vidas, vi havas... - Kiom mi vidas, vi havas nur unu filon. = Laŭ tio, kion mi vidas, vi havas...

    Eble vi havas pli da filoj, sed mi ne povas vidi pli.

  • Sendi 100 ekzemplerojn mi ne povis, ĉar mi nun tiom ne havas. - Sendi 100 ekzemplerojn mi ne povis, ĉar mi nun tiom ne havas.
  • Mi havas tiom multe, ke mi ne bezonas ŝpari! - Mi havas tiom multe, ke mi ne bezonas ŝpari!

    Ofte kiom kaj tiom estas uzataj kune kun multe (aŭ multaj). Multe estas forlasebla, sed ĝi iom emfazas la signifon. Oni povas ankaŭ uzi kiel multe, tiel multe, sed tiam ne estas emfazo.

  • Ŝi aĉetis iom da butero. = ...kvanton da butero ne tre grandan sed tamen konsiderindan. - Ŝi aĉetis iom da butero. = ...kvanton da butero ne tre grandan sed tamen konsiderindan.

    Teorie iom devus signifi "ia nedifinita kvanto", sed en la praktiko ĝi preskaŭ ĉiam montras malgrandan kvanton. La signifo estas efektive eĉ pli speciala, nome: "ne tre multe, sed tamen sufiĉe multe por esti konsiderata, por esti signifa". Ne konfuzu iom kun malmulte: Li faris iom da eraroj. Estis ne tre multe da eraroj, sed tamen sufiĉe por ke oni mallaŭdu lin. Li faris malmulte da eraroj. La eraroj estis tiel malmultaj, ke oni devas laŭdi lin.

  • Mi pensas, ke mi ĝin ankoraŭ iom memoras. = ...ne tre multe memoras, sed ankoraŭ ja memoras. - Mi pensas, ke mi ĝin ankoraŭ iom memoras. = ...ne tre multe memoras, sed ankoraŭ ja memoras.
  • Tie supre estingiĝis la ruĝaj koloroj, dum la suno iom post iom malaperis. - Tie supre estingiĝis la ruĝaj koloroj, dum la suno iom post iom malaperis.

    La esprimo iom post iom montras, ke io okazas per multaj malgrandaj apenaŭ distingeblaj ŝanĝiĝetoj.

  • Kiom da benzino vi volas? — Mi volas ĉiom, kiom vi havas. = ...Mi volas la tutan kvanton da benzino, kiun vi havas. - — Kiom da benzino vi volas? — Mi volas ĉiom, kiom vi havas. = ...Mi volas la tutan kvanton da benzino, kiun vi havas.

    La signifo de ĉiom ofte praktike fariĝas tre simila al la signifo de ĉio, kiun oni uzas multe pli ofte.

  • Sur la mezo de la strato estas multe da radoj kaj da ĉevalaj hufoj, sed da homoj piedirantaj estas malpli, preskaŭ neniom. - Sur la mezo de la strato estas multe da radoj kaj da ĉevalaj hufoj, sed da homoj piedirantaj estas malpli, preskaŭ neniom.

OM-vortoj estas uzataj kaj adverbece, kaj substantivece.

Normale por montri gradojn oni uzas kiel kaj tiel. Sed por forta emfazo, oni povas anstataŭe uzi kiom kaj tiom: Ĝi estis tiom bela, ke mi svenis. La Esperantistoj tute ne pretendas, ke ilia lingvo prezentas ion tiom perfektan, ke nenio pli alta jam povus ekzisti.

Ĉu ALI-vortoj povas esti tabelvortoj?

Multfoje oni proponis aldoni al la tabelo la antaŭparton ALI- kreante la novan serion aliu, alio, alia, alies, alie, aliam, alial, aliel, aliom*. Iuj eĉ praktikas tion uzante precipe la vortojn aliel kaj alies.

En oficiala Esperanto ALI estas ordinara radiko, el kiu oni faras vortojn per la ordinaraj finaĵoj.

  • alia = "ne la sama, diferenca"
  • alio = "io alia"
  • alie = "en alia okazo, en alia maniero"
  • alii = "esti alia, diferenci" (malofte uzata)

Ekuzo de la novaj tabelvortoj kunportus drastajn ŝanĝojn en la lingvon. Jen nur kelkaj ekzemploj:

La normala vorto alie signifas plej ofte "en alia okazo", sed ĝi ankaŭ povas signifi "en alia maniero". La tabelvorto alie tamen signifus anstataŭe "en alia loko". Sekve normalaj frazoj kiel Ni devas alie agi tute ŝanĝus sian signifon.

Alia en normala Esperanto ne estas tabelvorto, sed ordinara adjektivo, kaj ĝi signifas "de alia speco" aŭ "kun alia identeco". La nova tabelvorto alia signifus nur "de alia speco". Se ekzistus tabelvortoj je ALI, oni do devus ne plu diri ekz. la alia ĉambro estas pli granda, sed la aliu ĉambro estas pli granda. Oni ankaŭ devus diri: ili amas unu la aliun anstataŭ la normala ili amas unu la alian.

Oni ofte faras kunmetaĵojn kiel: de alia specoalispeca. Sed uzantoj de tabelvortoj je ALI anstataŭe devus diri: aliuspeca, ĉar oni ne povas forigi la postpartojn de tabelvortoj. Komparu kun: de tiu specotiuspeca (ne: tispeca).

Ankoraŭ neniu praktikis la plenan tabelserion je ALI en konsekvenca maniero. Ekzistas nur senpripensa kaj mallogika uzado de aliel kaj alies, kaj okaze de aliu. Iuj uzas parte klasikan Esperanton, parte la reformitan dialekton. Kiam ili diras ekz. aliealia, oni ne povas scii, ĉu kompreni laŭ la Fundamenta lingvo, aŭ laŭ la nova dialekto. Feliĉe tamen plej multaj ankoraŭ uzas la lingvon regule kaj logike.

Uzu do nur la jam ekzistantajn tabelvortojn, kaj esprimu aliajn aferojn per ordinaraj radikoj laŭ la reguloj de la Fundamenta Esperanto:

Evitenda reformo Oficiala Esperanto
aliu alia
alia alia, alispeca, alieca
alies de alia (persono), aliula
alie aliloke
alien aliloken
aliam alifoje, aliokaze
alial alikaŭze
aliel alimaniere, alie
aliom alikvante

Noto: Oni proponis la "kompromisajn" formojn aliio, aliiu, aliia, aliie, aliiel k.t.p. (kunmetaĵoj de la radiko ALI kun tabelvortoj je I). Tiaj vortoj ja estas regulaj, sed bedaŭrinde ili estas tute maltaŭgaj en praktika uzado. Aŭdi la distingon inter aliie kaj alie, inter aliia kaj alia, k.t.p., ne estas facile. Ne sufiĉas, ke vortoj estas regule kunmetitaj. Ili devas ankaŭ funkcii en praktika komunikado.

Nazaj na začetek