İçerik Görüntüleme

Harfler

İşte Esperanto Alfabesi:

  • Aa ami sevmek
  • Bb bela güzel
  • Cc celo amaç
  • Ĉĉ ĉokolado çikolata
  • Dd doni vermek
  • Ee egala eşit
  • Ff facila kolay
  • Gg granda büyük
  • Ĝĝ ĝui zevk almak
  • Hh horo saat
  • Ĥĥ ĥoro koro
  • Ii infano çocuk
  • Jj juna genç
  • Ĵĵ ĵurnalo gazete
  • Kk kafo kahve
  • Ll lando ülke
  • Mm maro deniz
  • Nn nokto gece
  • Oo oro altın
  • Pp paco barış
  • Rr rapida çabuk
  • Ss salti çıkmak
  • Ŝŝ ŝipo gemi
  • Tt tago gün
  • Uu urbo şehir
  • Ŭŭ aŭto araba
  • Vv vivo yaşam
  • Zz zebro zebra
Büyük harfler: A, B, C, Ĉ, D, E, F, G, Ĝ, H, Ĥ, I, J, Ĵ, K, L, M, N, O, P, R, S, Ŝ, T, U, Ŭ, V, Z
Küçük harfler: a, b, c, ĉ, d, e, f, g, ĝ, h, ĥ, i, j, ĵ, k, l, m, n, o, p, r, s, ŝ, t, u, ŭ, v, z
Harf adları: a, bo, co, ĉo, do, e, fo, go, ĝo, ho, ĥo, i, jo, ĵo, ko, lo, mo, no, o, po, ro, so, ŝo, to, u, ŭo, vo, zo

Büyük ve küçük harfler

Tüm harfler iki formda bulunur majusklo (büyük harf, kapital) ve minusklo (küçük harf). Küçük harfler normal yazı harfleridir. Büyük harfler genellikle cümle başındaki birinci harf ve özel isimlerin ilk harfi için kullanılırlar.

Şapka işaretleri

Esperanto'da altı harf özeldir: Ĉ, Ĝ, Ĥ, Ĵ, Ŝ ve Ŭ. Bunların üzerinde bir işaret bulunur ^ ve buna inceltme işareti veya şapka (cirkumflekso veya ĉapelo) deriz. U harfinin üzerindeki işarete ise kısaltma işareti (hoketo) denir.

Şapka işaretini yazamadığımız durumlarda alternatif bir yazı tarzı kullanılabilir. Resmi alternatif Fundamento de Esperanto'da (Esperanto Temeli) bulunan H-yazısıdır. Bu yazıda kişi şapka yerine ilgili harften sonra H harfini ekler. Ŭ harfinde ise hiç H konulmaz: ch, gh, hh, jh, sh, u. Biilgisayar'da, e-mail'de vs çoğu kişi şapka veya kısaltma işareti yerine ilgili harften sonra X işaretini kullanır: cx, gx, hx, jx, sx, ux.

Telaffuz

A, E, I, O ve U sesli harfler, geriye kalan bütün harfler ise sessiz harflerdir. Her harf mutlaka okunur. Bazı dillerde bulunan, "yazılan ama okunmayan harfler" Esperanto'da yoktur.

Sesliler

Sesli Açıklama Uluslararası Fonetik Alfabe'deki karşılığı
I - [i]
U - [u]
E - [e]
O - [o]
A - [a]

Vurgu

İki veya daha fazla sesli harf içeren kelimelerde bu sesli harflerden biri diğerlerine göre daha belirgin söylenir. Daha belirgin söylenen bu harfin "vurgu"lu olduğu söylenir. Esperanto'da vurgu her zaman sondan bir önceki sesli üzerindedir (aşağıda, BÜYÜK sesli harfler vurgunun nerede bulunduğunu göstermektedir): tAblo, nenIam, rapIda, taksIo, familIo, revolvEro, krokodIloj, eskImo, diskUtas, mEtro, metrOo, Apud, anstAtaŭ, trIcent, mAlpli, Ekde, kElkmil vb.

Bazı durumlarda (özellikle şarkı, şiir ve sokak konuşmasında) isimlerin sonunda bulunan O harfi, kesme işaretiyle değiştirilebilir. Bu durumda kesme işareti, söylenmeyen bir sesli harfmiş gibi düşünülür ve vurgu yine kelimenin -O'lu versiyonundaki ile aynı sesli üzerine düşer, yani durum değişmez: taksI', familI', revolvEr', metrO'.

Sesli varyasyonu

Sesli harfin seslendiriliş şekli belli limitler dahilinde biraz oynaklık gösterebilir. Önemli olan o sesli harfin diğer sesli harflere çok fazla benzeşmemesidir.

Sesli harflerin uzunluğu Esperanto'da tamamen anlamsızdır. Kişinin tercihine göre uzun, orta ya da kısa olarak seslendirilebilirler.

Her bir Esperanto seslisi "hareketsiz" şekilde seslendirilir, bu da dilin kıpırdatılmadan seslendirildiğini ifade eder. Örnek olarak E harfi "ej" ya da "oŭ" gibi seslendirilmemelidir.

Sessiz harfler

Sessiz Açıklama Uluslararası Fonetik Alfabe'deki karşılığı
B - [b]
P - [p]
D - [d]
T - [t]
G - [g]
K - [k]
V - [v]
F - [f]
Z - [z]
S - [s]
Ĵ Türkçe'deki j harfi gibi [ʒ]
Ŝ Türkçe'deki ş harfi gibi [ʃ]
Ĥ genizden okunan h harfi [x]
H - [h]
C Türkçe ts şeklinde [ts]
Ĝ Türkçe'deki c harfi gibi [dʒ]
Ĉ Türkçe'deki ç harfi gibi [tʃ]
M - [m]
N - [n]
L - [l]
R - [r]
J Türkçe'deki y harfi gibi [j]
Ŭ - [w]

Yarı-sesli harfler

Batı dillerinde J (=y) ve Ŭ (=w) harflerinden bazen "sessiz harf" yerine, "yarısesli harf" olarak bahsedilmektedir. Ancak, bu harfler Esperanto'da, aynen Türkçede olduğu gibi, normal sessiz harfler gibi kullanılmaktadırlar. Yani, her zaman kısadırlar, uzun okunmazlar, ya önlerinde, ya da arkalarında mutlaka bir sesli harf bulunur. Özel olarak Ŭ harfi normalde sadece a veya e harfinden sonra gelir, yani "aŭ" veya "eŭ" şeklinde ortaya çıkar.

Sessizlerde varyasyon

Sert sessiz, yumuşak sessizden önce geldiğinde bir çok insan sert sessizi de yumuşatma eğilimindedir: akvo → "agvo", okdek → "ogdek". Tersine, Yumuşak sessizden sonra sert sessiz varsa, birçok kişide yumuşak sessiz sertleşme eğilimi gösterir: subtaso → "suptaso", absolute → "apsolute". Esperanto'da bu tür ses değişiklerine aslında hiçbir zaman izin verilmez, ama istenmeyen bu değişimler, özellikle de yanlış anlamaya neden olmayacaklarsa, günlük konuşmada genelde hoş görülmektedir. Bazı durumlarda ise, kelime sonundaki yumuşak sessizi sert söyleme eğiliminde olabiliriz: apud → "aput", sed → "set", hund' → "hunt", naz' → "nas". Ancak bu tür bir telaffuz değişimi genel olarak kabul görmemektedir. Bundan dikkatle kaçınmak gerekir.

Bazı dilleri kullanan kişiler KV ve GV gibi ardarda gelen sessizleri "kŭ" ve "gŭ" gibi seslendirmeye meyillidirller: akvo → "akŭo", kvin → "kŭin", gvidi → "gŭidi". Ŭ harfi Esperanto kelimelerinde hiç bir zaman sessiz harfi takip etmez, dolayı ile bu tip yanlış anlamalar hiç olamaz ve bu tip bir telaffuz yanlış olarak nitelendirilir.

Bazı dillerde P, T, K, C ve Ĉ gibi sesler aspirasyon (emme) etkisi ile seslendirilirler, sanki ardından zayif bir H sesi varmış gibi. Esperanto'da bu sessiz harflerde bu emme etkisi yoktur, ancak tabi bununla ilgili bir kural yoktur. bazı kişiler emme etkisi ile bu sessiz harfleri telaffuz edebilirler, ancak emme etkisi tam bir H sesi de oluşturmaması gerekir.

L harfi dişlerde kısmi bir engel oluşturularak seslendirilir. Bu tip bir ses "hele" (aydınlık olarak) kelimesindeki gibidir. Ancak eğer dilin arka tarafı da rüzgara karşı kaldırılırsa, o durumda "malhele" (karanlık olarak) kelimesindeki gibi u-benzeri bir ses oluşur. Bu tip L sesi de iyi bir alternatiftir, ancak sesin Ŭ gibi olmamasına da dikkat edilmelidir. Bu tip bir ses dilin diş üzerindeki engeli tamamen kalkarsa oluşur.

N harfi diş etine dayalı ya da velar (artdamaksıl) bir ses gibidir bazen kişi N harfini diş etine dayalı olarak seslendirmeye (küçük farklılık) ya da üflemeye dayalı olarak seslendirmeye (büyük farklılık) çalışır: tranĉi, manĝi, longa, banko vb. Bunun çok önemi yoktur çünkü bu tip N harfleri Esperanto'da gerçek N harfi ile karışmaz. Esperanto'da bu tip N harfinin karıştırılacağı diş etine dayalı ya da üflemeli başka harfleri yoktur. Aynı şekilde bazı kişiler M harfini de diş-dudak sesi ile seslendirmeye meyillidirler amforo, ŝaŭmvino vb. Buda bir problem teşkil etmemektedir. Ancak N harfini diş-dudak sesi ile seslendirilmemelidir infero, enveni vb çünkü o zaman N ile M karışıtırılabilir.ki bu kabul edilebilir bir şey değildir. Tabi ki her zaman N ve M harflerinin temel seslendirilmesi kullanılabilir.

R harfi normal olarak dental yani dişseldir, ama sesin ağızda nerede oluştuğu çok da önemli değildir. Örnek olarak üflemeli R oldukça iyi bir alternatiftir. R hakkında önemli olan titreşimi olmasıdır. Üflemeli R de tercihen titreşimli olmalıdır (yuvarlanma efekti olmalıdır), bu da bir yerde küçük dilin dile karşı titreşmesi demektir. Kelimenin neresinde olursa olsun R harfi titreşimli olmalıdır. Örnek olarak rivero (nehir) kelimesinde her iki R harfi de aynı şekilde seslendirilmelidir. Çok farklı R sesleri vardır ve bunlar da pratikte kabul edilirler. Ancak R sesinin başka sessizlerlin veya beş seslinin sesleri ile karışmamasına dikkat edilmelidir

Sessizlerin uzunluğu Esperanto'da anlamsızdır. İsteyen herhangi bir sessiz harfi uzun, orta ya da kısa olarak seslendirebilir.

Başa geri dön