İçerik Görüntüleme

Kelime türleri

Esperantoda iki tür kelime vardır: kelime sonlular ve kelimecikler:

Kelime sonular

Esperanto'da kelimelerin çoğu kelime sonludurlar. Bunlar temelde bir kökten (veya birden fazla kökten) + kelime sınıfı sonundan meydana gelirler, örn.: patr/o, roz/o, sun/o, am/o, kol/tuk/o, san/a, verd/a, hel/ruĝ/a, eg/e, aparten/i, bril/as, est/os, rond/ir/as.

Kökler değişik şeyler ifade ederler: hayvanlar, insanlar, eylemler, nitelikler, soyut anlamlar, somut anlamlar vs. Kelime kökü tek başına bulunamaz, bir sona ihtiyacı vardır. Dokuz çeşit kelimelendirme sonları vardır: O, A, E, I, AS, IS, OS, US ve U. Eğer bir köke bu sonlardan birisi ilave edilirse o zaman kök kelimeye dönüşür. Temel olarak her kök her sonu kabul edebilir: hom/o, hom/a, hom/e, hom/i, hom/as vs., blu/o, blu/a, blu/e, blu/i, blu/as vs., kur/o, kur/a, kur/e, kur/i, kur/as vs.

Bazı kökler kelime bileşimlerinde kullanılırlar. Bunlar ekler denir: EBL, UL, MAL, GE vb.

Kelimeciklerinbir sona ihtiyaçları yoktur, ve oldukları gibi cümle içinde bulunabilirler. Bunlar sınırlı grubu olan kelimelerdir, ve temel fikirleri, dil bilgisi ilişkilerini vs ifade ederler. BUnlar genelde edatlarj, örn. al, de, en; şahıs zamirleri, örn. mi, vi, ŝi; isimsel kelimecikler ve sıfatsal kelimecikler, örn. kiu, tiu, kio, tio, kia, tia, kies, ties, ambaŭ; sayılar, örn. unu, du, tri, dek, cent; bağlaçlar, örn. kaj, ; dilek kipleri, örn. ke, ĉu, se; zarfsal kelimecikler, örn.: kie, tie, for, kiam, tiam, baldaŭ, hodiaŭ, kial, tial, kiel, tiel, kiom, tiom, ankaŭ, , jes, ne; ünlemler, örn. adiaŭ, bis, ho.

Kelimeciklerin 45 tanesi bir çeşit kelime sonuna sahipmiş ve bileşik kelime imiş gibi görünürler ancak değildirler: tio, tia, kio, kie, iu, iel, ĉiam, ĉiom, nenial, nenies vb. Bu kelimeciklere tablo kelimeleri (veya korelatifler) denir.

Cümle rolleri

Cümle hepsi birlikte bir düşünceyi ifade eden bir kelime sırasıdır. Cümle bölümü cümlede bir birim olarak rolü olan kelime veya kelime grubudur.

Cümlenin en önemli kısmı yüklem'dir. Yüklem AS, IS, OS, US ve U eklerine sahip bir fiildir (normalde I ekine sahip değildir). Yüklem eylem veya durumu gösterir.

Yüklem cümlenin merkezidir. Cümlenin diğer tüm önemli esas kısımları farklı şekillerde yüklemle ilintilidir. Onlar örn. özne, nesne, dolaylı tamamlayıcı, vokatif (seslenme), yüklemcil gibi cümle işlevlerine sahiptir.

  • La junulo legas libron. - Genç adam kitap okuyor.

    Legas fiili yüklem'dir. La junulo özne'dir. Libron nesne'dir. Öznenin cümle işlevi rol göstergesinin atlanmasıyla (yalın hal ile) gösterilir. Nesnenin cümle işlevi -N akuzatif eki (ismin -i hali) ile gösterilir.

  • Ŝi veturis tutan tagon per sia aŭto. - Tüm gün arabasıyla yolculuk etti.

    Tutan tagon cümle parçası, eylemin ne kadar sürdüğünü belirten akuzatif dolaylı tamamlayıcı'dır. Per sia aŭto cümle parçası, eylem için kullanılan araç hakkında bilgi veren edatsal dolaylı tamamlayıcı'dır. İlk dolaylı tamamlayıcının cümle işlevini -N akuzatif eki belirtmektedir. İkinci dolaylı tamamlayıcının cümle işlevini per edatı belirtmektedir.

  • Andreo, ĉu vi renkontis Paŭlon hodiaŭ? - Andreo, bugün Paulo ile buluştun mu?

    Andreo cümle parçası, vokatif (seslenme)'dir.

  • La apartamento de Andreo estas malgranda. - Andreo'nun dairesi küçüktür.

    Malgranda cümle parçası yüklemsel sıfat'tır. Yüklemsel fiil estas ile la apartamento öznesini tanımlamaktadır.

Cümle işlevini belirtmenin üç yolu vardır: yalın hal, N akuzatif eki ve edat'lar.

Cümle parçası, çeşitli tanımları yapılabilen ana kelime'den oluşur:

  • Andreo loĝas en bela apartamento kun du ĉambroj. - Andreo iki odalı güzel bir dairede yaşıyor.

    Apartamento yer bildiren dolaylı tamamlayıcıda ana kelimedir. Ayrıca dolaylı tamamlayıcı, ana kelimenin sıfatı olan bela sıfatını ve apartamento isminin tamamlayıcısı olan kun du ĉambroj cümle parçasını içermektedir. (Ast cümle parçası doğrudan yüklemle ilgili değildir, sadece dolaylı tamamlayıcı en bela apartamento kun du ĉambroj'un parçasıdır.)

Giriş kısmındaki dilbilgisi terimleri listesi'ne de bakın.

Başa geri dön