Więcej

Końcówka gramatyczna „-N” nazywana jest końcówką biernikową lub po prostu biernikiem. Można ją dodać jako zakończenie dla różnych typów słów:

Końcówkę N dodaje się zawsze po ewentualnej końcówce J: domojn, hundojn, virinojn, ruĝajn, grandajn, virinajn, kiujn, kiajn

Jeżeli do rzeczownika dodana została końcówka -N, wszystkie przymiotniki oraz zaimki korelatywne z grup U i A, które są epitetami tego rzeczownika, również muszą posiadać końcówkę biernika:

  • grandan domon
  • domon ruĝan
  • tiun domon
  • tiajn domojn
  • tiun domon grandan
  • tian malgrandan domon antikvan
  • la malgrandajn domojn
  • domojn sen ĉiu ajn dubo tre antikvajn

Orzecznik dopełnienia nie powinien posiadać końcówki -N: Mi refarbis la flavajn seĝojn blankaj.

Końcówka -n może wskazywać:

Przedmiot / dopełnienie

Dopełnienie (obiekt) stanowi to, na co bezpośrednio wpływa akcja czasownika. Dopełnienie bliższe jest wskazywane przez końcówkę biernika „-N”. Pozwala to na zastosownie swobodnego szyku zdania.

Wszystkie poniższe zdania mają w zasadzie to samo znaczenie: kato mordas hundon (kot gryzie psa); kato hundon mordas (kot psa gryzie); mordas kato hundon (gryzie kot psa); mordas hundon kato (gryzie psa kot); hundon kato mordas (psa kot gryzie); hundon mordas kato (psa gryzie kot) W każdym przypadku to kot, gryzie, a pies cierpi z powodu ugryzienia. Ze względu na zakończenie -N każdy z sześciu wariantów o tym samym znaczeniu jest wyraźnie zrozumiały. Kolejność słów zależy tylko od stylu i smaku.

Mi amas vin; mi vin amas; vin mi amas; vin amas mi; amas mi vin; amas vin min. Wszystkie te warianty przekazują dokładnie to samo podstawowe znaczenie: czynność kochania jest wykonywana przez "mi", a miłość idzie do "vi".

Zdanie z dopełnieniem bliższym można zamienić na stronę bierną. Wtedy dopełnienie staje się podmiotem.

Esti i podobne czasowniki nie są działaniami nakierowanymi na coś. Część zdania, która dotyczy esti nie są rzeczownikami lecz orzecznikami, które nigdy nie mają końcówki N: To są trzy krzesła. Jestem lekarzem. Stała się doktorem. Mój ojciec nazywa się Karlo.

Podmiot czasownika może stać również i po orzeczeniu. Przy niektórych czasownikach ten szyk zdania jest bardzo często używany. Nie używaj końcówki biernika w takich sytuacjach:

  • Hieraŭ okazis grava afero. - Wczoraj wydarzyła się ważna sprawa.

    Podmiotem działania okazi (zdarzało się) jest grava afero (ważna sprawa). Nie mówi się zatem: Hieraŭ okazis gravan aferon. Słuchając tego wyrażenia, słuchacz musi zapytać: "co stało się ważną rzeczą". Ale "okazi" nie jest działaniem, które przechodzi od wykonawcy akcji do czegoś, na co ta akcja ma wpływ. Czasownik "zdarzyć się" ma tylko jednego (pierwotnego) wykonawcę: to, co się dzieje. Ten wykonawca zawsze pojawia się jako podmiot, a zatem nie powinien mieć końcówki „-N”.

  • Restis nur unu persono. - Została tylko jedna osoba.

    Ta osoba to ta, która wykonała czynność odpoczywania: Nie mów: Restis nur unu personon.

  • Aperis nova eldono de la libro. - Pojawiło się nowe wydanie tej książki.

    Nie mów: Aperis novan eldonon de la libro.

  • Mankas al ni mono. - Brakuje mi pieniędzy.

    Nie mów: Mankas al ni monon.

Miara

Miary często posiadają końcówkę „-N”.

Miara czasu

Końcówka „-N” przy wyrażeniu opisującym czas może wskazywać na miarę tj. czas trwania lub częstotliwość. Wyrażenia te odpowiadają na pytania: kiel longe? (jak długo?), (dum) kiom da tempo? (w jakim czasie?), kiel ofte? (jak często?) itp.

Najczęściej miara czasu o końcówce „-N” jest przymiotnikiem czasownika:

  • Mi veturis du tagojn kaj unu nokton. = ...dum du tagoj kaj unu nokto. - Jechałem dwa dni i jedną noc. = ...przez dwa dni i jedną noc.
  • Li estas morte malsana, li ne vivos pli, ol unu tagon. - Jest śmiertelnie chory, nie przeżyje więcej niż jeden dzień.
  • La festo daŭris ok tagojn. - Impreza trwała osiem dni.
  • Ŝi aĝis tridek jarojn. - Miała trzydzieści lat.
  • La horloĝo malfruas kvin minutojn. - Zegar spóźnia się pięć minut.

Końcówka -N jako oznaczenie czasu, może być również określeniem dla przymiotnika lub przysłówka:

  • Li estis dudek du jarojn aĝa. = ...je dudek du jaroj aĝa. - On ma dwadzieścia dwa lata.
  • La parolado estis du horojn longa. - Przemówienie było dwugodzinne.
  • Tiu ĉi vojo estas milojn da kilometroj longa. - Ta droga jest długa na tysiące kilometrów.
  • Unu momenton poste ŝi malaperis malantaŭ ili. - Jeden moment później zniknęła za nim.

    Unu momenton pokazuje ilość czasu, która nastąpiła po czymś.

  • Ŝi estas du jarojn kaj tri monatojn pli aĝa ol mi. - Ona jest starsza ode mnie o dwa lata i trzy miesiące.

Wyrażenie czasowe z końcówką „-N” można również połączyć z post (wskazującym czas, nie miejsce) lub antaŭ (wskazującym czas), aby pokazać czas występujący w zdaniu: Du tagojn post tio ŝi forveturis Norvegujon. - Stało się to dwa dni po „tym”.

Różne miary

Inne miary działają w taki sam sposób, jak miary czasu. Może to być miara długości przestrzeni, wysokości, szerokości, odległości, głębokości, masy, kosztu i.t.d. Odpowiadają one na pytania ile?, jak wiele?, jak daleko?, jak długo?, jak wysoko , jak głęboko?, jak ciężko? i podobnie:

  • Ĝi kostas dek mil vonojn. - Kosztuje dziesięć tysięcy wonów.

    (Won jest walutą Korei)

  • Vi devas kuri pli ol dek kilometrojn. - Musisz przebiec więcej niż dziesięć kilometrów.
  • La vojo larĝis dudek metrojn aŭ iom pli. - Droga miała szerokość dwudziestu metrów lub nieco więcej.
  • La monto Everesto estas ok mil okcent kvardek ok metrojn alta. - Mount Everest ma osiem tysięcy osiemset czterdzieści osiem metrów wysokości.
  • Ili staris nur kelkajn metrojn for de mi. - Stali jedynie kilka metrów dalej ode mnie.
  • La domo estis ducent metrojn distanca. - Dom znajdował się w odległości dwustu metrów.

Miara bez biernika

Miara może również występować w części zdania, która nie posiada znacznika roli: Dek jaroj estas tre longa tempo (Dziesięć lat to bardzo długi czas). Dek jaroj jest tutaj podmiotem. Pasis du tagoj.(Minęły dwa dni) Du tagoj pełni rolę podmiotu.

Punkt w czasie

Część zdania z końcówką -N może pełnić rolę przymiotnika, wskazując punkt czasowy (dany moment). Taki „przymiotnik -N” odpowiada na pytania: kiam? (kiedy), kiudate? („o jakiej dacie”?), kiutage? (ḱtorego dnia?), kiujare? (którego roku?), kiufoje? (którego razu?) lub podobne. Można powiedzieć, że takie użycie końcówki -N zastępuje przyimek czasowy, zwykle en:

  • Unu tagon estis forta pluvo. = En unu tago... - Jednego (/pewnego) dnia był silny deszcz. = W jednym (/pewnym) dniu…
  • Ĉiun monaton li flugas al Pekino. - Każdego miesiąca on lata do Pekinu.
  • Georgo Vaŝington estis naskita la dudek duan de Februaro de la jaro mil sepcent tridek dua. = ...en la dudek dua tago de Februaro... - Jerzy Waszyngton urodził się dwudziestego drugiego lutego, tysiąc dziewięćset trzydziestego drugiego roku. = ...w dniu dwudziestego drugiego lutego…

W przypadku nazw dni tygodnia, biernik wskazuje na jeden, znany dzień: domanĉon = "w pewną znaną niedzielę", nawet jeśli nie użyje się przedimka la. Dzięn tygodnia w formie przysłówka zazwyczaj wskazuje dany dzień w znaczeniu ogólnym: dimanĉe = "w niedziele, w każdą niedzielę": Mi alvenos en Lyon lundon la 30-an de Aŭgusto.

W celu wyrażenia czasu godzinowego używa się przyimka je, zwłaszcza gdy słowo horo jest jedynie domyślne, by nie pomylić godzin z datą:

  • Tio okazis la dekan. = To wydarzyło się dziesiątego dnia miesiąca.
  • Tio okazis je la deka. = Wydarzy się to o dziesiątej godzinie (dnia).

Punkt w czasie bez wskaźnika roli

Fraza z określeniem Punktu w czasie może również pojawić się w części zdania, która nie ma znacznika roli: Hodiaŭ estas sabato, kaj morgaŭ estos dimanĉo. (Dzisiaj jest sobota, a jutro będzie niedziela) Sabato i dimanĉo pełnią rolę podmiotów.

Kierunek

Za pomocą końcówki -N można wskazać kierunek ruchu, odpowiadając na pytania: al kiu loko? (dokąd?), en kiu direkto? (w jakim kierunku?) i podobne.

Samodzielne wyrazy z końcówką -N

  • Morgaŭ mi veturos Kinŝason. = ...al Kinŝaso. - Jutro pojadę do Kinszasy.
  • La vagonaro veturas de Tabrizo Teheranon. - Pociąg jedzie z Tebrizu do Teheranu.

Samodzielny wyraz z końcówką kierunkową -N jest używane tylko, jeśli chodzi o wnętrze czegoś. Niepoprawne są np. frazy, iri muron (iść do muru), iri kuraciston (iść do lekarza), które powinny mieć formę: iri al muro, iri al kuracisto.W praktyce somodzielne wyrazy z końcówką kierunkową -N są używany prawie wyłącznie w nazwach miejsc (szczególnie nazwach miast).

Końcówka -N, a en, sur oraz sub

Kierunkowa końcówka -N pojawia się często wspólne z en, sur oraz sub czyli trzema najważniejszymi przyimkami miejsca. Gdy en, sur i sub jedynie wskazują pozycję, używa ich się bez końcówki -N. Natomiast gdy chce się wskazać ruch do miejsca o określonym położeniu należy uzupełnić frazę o wskaźnik roli wskazujący na kierunek. Teoretycznie możliwe jest użycie przyimka al (al en, al sur, al sub), lecz w praktyce niemal zawsze używa się końcówki -N.

  • sur la tablo - na stole = na stole, w pozycji na stolesur la tablon - na stół = na stół, do pozycji na stole
  • sub la granda lito - pod dużym łóżkiem = w miejscu pod dużym łóżkiemsub la grandan liton - pod duże łóżko = do miejsca pod dużym łóżkiem, pod duże łóżko
  • La hundo kuras en nia domo. - Pies biega w naszym domu.

    Pies jest w domu i biega tam.

  • La hundo kuras en nian domon. - Pies biega w naszym domu.

    Pies znajduje się na zewnątrz domu, lecz wbiega do jego środka.

  • Mi metis ĝin sur vian tablon. - Położyłem to na twoim stole.

    To znajduje się w innym miejscu, a ja przemieszam to na powierzchnię stołu.

Zazwyczaj nie używa się kierunkowej końcówki -N przy przyimkach innych niż en, sur lub sub, gdyż ewentualny ruch wskazuje kontekst. Jednakże i w ich przypadku możliwe jest użycie końcówki -N dla zapewnienia klarowności wypowiedzi.

  • La hirundo flugis trans la riveron, ĉar trans la rivero sin trovis aliaj hirundoj. - Jaskółka przeleciała przez rzekę, ponieważ po drugiej stronie rzeki znajdowały się inne jaskółki.
  • La sago iris tra lian koron.La sago plene penetris lian koron. - Strzała przeszyła jego serce.

    Jeśli zastosuje się kierunkową końcówkę -N po tra, podkreśla się fakt, że podmiot całkowicie przebył/przebił/przeszył dany obiekt wychodząc z jego drugiej strony.

  • La vojo kondukis preter preĝejon. - Droga wiodła przy kościele.

    Jeśli zastosuje się kierunkową końcówkę -N po preter, podkreśla się fakt, że podmiot oddala się od obiektu.

  • Siajn brakojn ŝi metis ĉirkaŭ mian kolon. - Owinęła swoje ramiona wokół mojej szyi.

    Czasami używa się ĉirkaŭ + końcówki -N również, by wskazać na ruch do miejsca, które osiągnie się omijając coś innego: Obiegł róg swojego domu.

  • Li kuris kontraŭ la muron kaj vundis sin. - Wbiegł w mur i zranił się.

    By wskazać, że wskutek ruchu osiąga się cel i „dotyka go” można użyć kontraŭ wraz z końcówką -N.

  • Gardu vin, ke vi ne venu plu antaŭ mian vizaĝon. = ...al loko antaŭ mia vizaĝo. ...al antaŭ mia vizaĝo. - Strzeżcie się, abyście się nie pokazywali przede mną. = ... w miejscu przede mną. ...przede mnie.
  • Mi estis en la urbo kaj iris poste ekster ĝin. = ...al ekster ĝi. - Byłem w mieście, a potem wyszedłem poza nię. = …do miejsca poza miastem.
  • Li iris inter la patron kaj la patrinon. - Szedł między ojcem a matką.

    Celem było miejsce między ojcem a matką.

  • Morgaŭ mi venos ĉe vin. - Jutro przyjdę do ciebie.

    Zwykle stosuje się: Morgaŭ mi venos al vi.

W niektórych przypadkach kierunkowa końcówka -N nie jest stosowana, gdyż faktyczny cel danej czynności jest dorozumiany. Takie wyrażenie otrzymałoby końcówkę -N, gdyby zostało wspomniany cel został zawarty w zdaniu:

  • Jakob enfosis ilin sub la kverko. - Jakub zakopał ich pod dębem.

    Faktycznym celem działania jest tutaj ziemia znajdująca się przy drzewie: Jakob enfosis ilin en la grundon sub la kverko.

  • Oni metis antaŭ mi manĝilaron. = Oni metis sur la tablon antaŭ mi manĝilaron. - Położono przede mną sztućce. = Sztućce położono na stole przede mną.

Jednak nie byłoby błędem powiedzieć sub la kverkon i antaŭ min, ponieważ te wyrażenia można również traktować jako obiekty w tych zdaniach.

Lokaj prepozicioj estas ofte uzataj en figura senco. Io abstrakta, neloka, estas esprimata kvazaŭ loko. Ankaŭ tiam oni povas uzi direktan N-finaĵon por esprimi figuran direkton, ekz: Mi ŝanĝos ilian malĝojon en ĝojon.

Kelkaj prepozicioj per si mem montras direkton: al, ĝis, el kaj de. Tiuj prepozicioj neniam montras pozicion. Post ili oni ne uzu N-finaĵon: al la urbo, ĝis la fino, el la lernejo, de la komenco.

Końcówka -N po przysłówkach miejsca

Oni povas meti la finaĵon N ankaŭ post lokaj adverboj kun E-finaĵo, kaj post lokaj tabelvortoj por montri direkton al ia loko:

  • hejme = w domu → hejmen = do domu
  • urbe = w mieście → urben = do miasta
  • ekstere = ekster io → eksteren = al la ekstero de io
  • tie = w tym miejscu → tien = do tego miejsca, w tym kierunku
  • kie = w którym miejscu → kien = do jakiego miejsca, w jakim kierunku
  • ĉie = w każdym miejscu → ĉien = do każdego miejsca, w każdym kierunku
  • ie = w jakimś kierunku → ien = do jakiegoś miejsca, w jakimś kietunku
  • nenie = w żadnym miejscu → nenien = do żadnego miejsca, w żadnym kierunku

N por aliaj signifoj

N-adjektoj kaj N-suplementoj montras plej ofte mezuron, tempopunktondirekton, sed iafoje tia N-frazparto montras alian rolon, por kiu oni normale uzas prepozicion:

  • Mi ridas je lia naiveco. = Mi ridas pro lia naiveco. = Mi ridas lian naivecon. - Śmieję się z twojej naiwności. = Śmieję się przez twoją naiwność. = Wyśmiewam twoją naiwność.
  • Neniam ŝi miros pri/pro sia propra malaltiĝo.Neniam ŝi miros sian propran malaltiĝon. - Neniam ŝi miros pri/pro sia propra malaltiĝo. → Neniam ŝi miros sian propran malaltiĝon.

Teorie oni povas ĉiam anstataŭigi prepozicion per N, se la senco ne fariĝas malklara. Aparte ofte oni uzas N anstataŭ je. La regulo pri klareco tamen preskaŭ ĉiam malebligas uzi N anstataŭ la demovaj prepozicioj de kaj el, ĉar N mem estas almova rolmontrilo. Iafoje oni tamen renkontas frazojn kiel: Ili eliris la buson. Tiam la N-finaĵo estas objekta: la buso estas objekto de la ago "eliri". Estas multe pli klare, kaj sekve rekomendinde, diri: Ili eliris el la buso.

Biernik i nazwy własne

Przy w pełni zesperantyzowanych nazwach własnych używa się biernika według wcześniej pokazanych zasad:

  • Mi vidis Karlon. - Widzę Karla.
  • Elizabeton mi renkontis hieraŭ en la urbo. - Elżbietę spotkałem wczoraj w mieście.
  • Tokion ni tre ŝatas. - Bardzo lubimy Tokio.

Niezesperantyzowane nazwy własne mogą pojawiać się bez końcówki O. W tych nazwach można również opuścić końcówkę N, nawet jeśli sytuacja w zdaniu wymagałaby jej użycia:

  • Ni renkontis Zminska. - Spotkaliśmy Zminska.

    Polskie nazwisko jest rzeczownikiem, ale bez końcówki N.

  • Ŝi ludis la Prière d'une vierge. - Grała la Prière d'une vierge.

    Francuska nazwa utworu muzycznego odgrywa rolę rzeczownika, ale nie ma końcówki N.

  • Li admiras Zamenhof. - On podziwia Zamenhofa.

    Nazwisko Zamenhof odgrywa rolę rzeczownika bez końcówki N.

Jeśli nazwa może przyjąć końcówkę N (jeśli kończy się samogłoską), można ją oczywiście dodać. Można również dodać końcówkę O do zapożyczenia. Jeśli jednak używa się końcówki O, należy również używać N, jeśli sytuacja w zdaniu tego wymaga. Można również przedłożyć tytuł czy podobne wyrażenie, które może otrzymać końcówkę N:

  • Ĉu vi konas Anna? - Czy znasz Annę?

    Imię Anna jest rzeczownikiem bez końcówki N

  • Ĉu vi konas Annan? - Czy znasz Annę?

    La nomo Anna rolas objekte kun N-finaĵo.

  • Ĉu vi konas mian amikinon Anna? - Czy znasz moją przyjaciółkę Annę?

    Anna estas nominacio de mian amikinon, kaj nepre ne havu N-finaĵon ĉi tie.

  • Li renkontis Vigdís Finnbogadóttir. - On spotkał Vigdísa Finnbogadóttira.

    Islandzkie imię Vigdís Finnbogadóttir jest rzeczownikiem bez esperanckich końcówek.

  • Li renkontis Vigdíson Finnbogadóttir. - On spotkał Vigdísa Finnbogadóttira.

    Imię ma końcówkę O i N. Często esperantyzuje się tylko pierwsze imię danej osoby, albo dodaje się końcówkę O do nieesperanckiej formy imienia, ale zostawia się oryginalną wersję nazwiska bez esperanckich końcówek. Końcówki N używa się więc tylko przy pierwszym imieniu. Jednak nie jest to reguła, a jedynie zwyczaj. (Można również napisać Vigdís-on z myślnikiem.)

  • Li renkontis prezidanton Vigdís Finnbogadóttir. - Spotkał prezydenta Vigdísa Finnbogadóttira.
Wróć do góry