Więcej

La rolfinaĵo N estas nomata akuzativa finaĵo aŭ simple akuzativo. Ĝi povas almetiĝi kiel finaĵo de diversspecaj vortoj:

  • rzeczowniki: domodomon, hundohundon, virinovirinon, seĝojseĝojn, ekskursojekskursojn
  • przymiotniki: ruĝaruĝan, grandagrandan, virinavirinan, verdajverdajn, knabajknabajn
  • zaimki osobowe: mimin, ĝiĝin, iliilin, onionin, sisin
  • słowa z tabeli z końcówkami U, O i A: kiukiun, iuiun, ĉiujĉiujn, kiokion, ĉioĉion, iaian, nenianenian, tiajtiajn
  • lokaj adverboj kaj lokaj tabelvortoj je E: hejmehejmen, tietien, ieien

La finaĵo N staras ĉiam post eventuala J-finaĵo: domojn, hundojn, virinojn, ruĝajn, grandajn, virinajn, kiujn, kiajn.

Se substantivo havas la finaĵon N, tiam ankaŭ ĉiuj adjektivoj kaj tabelvortoj je U kaj A, kiuj estas epitetoj de tiu substantivo, havu la finaĵon N:

  • grandan domon
  • domon ruĝan
  • tiun domon
  • tiajn domojn
  • tiun domon grandan
  • tian malgrandan domon antikvan
  • la malgrandajn domojn
  • domojn sen ĉiu ajn dubo tre antikvajn

Objekta predikativo tamen ne havu N-finaĵon: Mi refarbis la flavajn seĝojn blankaj.

Końcówka -n może wskazywać:

Przedmiot

Objekto estas tio, kio estas rekte trafata de ago. La rekta objekto estas montrata per la akuzativa N-finaĵo. Tio ebligas uzi diversajn vortordojn.

Ĉiuj el la sekvaj frazoj montras baze la saman signifon: kato mordas hundon; kato hundon mordas; mordas kato hundon; mordas hundon kato; hundon kato mordas; hundon mordas kato (ĉiufoje la kato estas tiu, kiu mordas, dum la hundo suferas de la mordado). Pro la N-finaĵo, ĉiu el la ses samsignifaj variantoj estas klare komprenebla. La vortordo dependas nur de stilo kaj gusto.

Mi amas vin; mi vin amas; vin mi amas; vin amas mi; amas mi vin; amas vin mi. Ĉiuj ses variantoj havas la saman bazan signifon: La agon amas faras "mi", kaj la amo iras al "vi".

Frazon kun objekto oni povas transformi en pasivan frazon. Tiam la objekto fariĝas subjekto.

Esti i podobne czasowniki nie są działaniami nakierowanymi na coś. Część zdania, która dotyczy esti nie są rzeczownikami lecz orzecznikami, które nigdy nie mają końcówki N: To są trzy krzesła. Jestem lekarzem. Stała się doktorem. Mój ojciec nazywa się Karlo.

La subjekto de verbo povas stari ankaŭ post la predikato. Ĉe iuj verboj tia vortordo estas tre ofte uzata. Ne uzu N-finaĵon ĉe tiaj subjektoj:

  • Hieraŭ okazis grava afero. - Wczoraj wydarzyła się ważna sprawa.

    La subjekto de la ago okazis estas grava afero. Ne diru: Hieraŭ okazis gravan aferon. Se oni aŭdas tian frazon, oni devas sin demandi, "kio okazis la gravan aferon". Sed "okazi" ne estas ago, kiu iras de aganto al io, kio estas trafata de tiu ago. La verbo "okazi" havas nur unu (ĉefan) rolanton: tio kio okazas. Tiu rolanto ĉiam aperas kiel subjekto, kaj do ne havu N-finaĵon.

  • Restis nur unu persono. - Została tylko jedna osoba.

    La persono estas tiu, kiu faris la agon "resti". Ne diru: Restis nur unu personon.

  • Aperis nova eldono de la libro. - Pojawiło się nowe wydanie tej książki.

    Nie mów: Aperis novan eldonon de la libro.

  • Mankas al ni mono. - Brakuje mi pieniędzy.

    Nie mów: Mankas al ni monon.

Miara

Mezuraj adjektoj kaj suplementoj ofte havas N-finaĵon.

Miara czasu

N-finaĵo ĉe tempa esprimo povas montri mezuron de tempolongo, tempodaŭro aŭ ofteco. Tiaj esprimoj respondas al la demandoj: kiel longe?, (dum) kiom da tempo?, kiel ofte? k.s.

Plej ofte tempomezura N-frazparto estas adjekto de verbo:

  • Mi veturis du tagojn kaj unu nokton. = ...dum du tagoj kaj unu nokto. - Jechałem dwa dni i jedną noc. = ...przez dwa dni i jedną noc.
  • Li estas morte malsana, li ne vivos pli, ol unu tagon. - Jest śmiertelnie chory, nie będzie żył dłużej, niż jeden dzień.
  • La festo daŭris ok tagojn. - La festo daŭris ok tagojn.
  • Ŝi aĝis tridek jarojn. - Ŝi aĝis tridek jarojn.
  • La horloĝo malfruas kvin minutojn. - Zegar spóźnia się pięć minut.

Tempomezura N-frazparto povas ankaŭ esti suplemento de adjektivo aŭ adverbo:

  • Li estis dudek du jarojn aĝa. = ...je dudek du jaroj aĝa. - On ma dwadzieścia dwa lata.
  • La parolado estis du horojn longa. - Przemówienie było dwugodzinne.
  • Tiu ĉi vojo estas milojn da kilometroj longa. - Tiu ĉi vojo estas milojn da kilometroj longa.
  • Unu momenton poste ŝi malaperis malantaŭ ili. - Unu momenton poste ŝi malaperis malantaŭ ili.

    Unu momenton montras la kvanton de la tempo, kiu pasis post io.

  • Ŝi estas du jarojn kaj tri monatojn pli aĝa ol mi. - Ŝi estas du jarojn kaj tri monatojn pli aĝa ol mi.

Tempomezura N-frazparto povas ankaŭ kunlabori kun tempa post-adjekto aŭ tempa antaŭ-adjekto por kune montri tempon: Du tagojn post tio ŝi forveturis Norvegujon. Pasis du tagoj post "tio".

Różne miary

Aliaj mezuroj funkcias tute same kiel tempaj mezuroj. Povas esti mezuro de spaca longeco, alteco, larĝeco, distanco, profundo, pezo, kosto k.t.p. Ili respondas al la demandoj kiom?, kiel multe?, kiel malproksime?, kiel longe?, kiel alte?, kiel profunde?, kiel peze? k.s.:

  • Ĝi kostas dek mil vonojn. - Ĝi kostas dek mil vonojn.

    (Won jest walutą Korei)

  • Vi devas kuri pli ol dek kilometrojn. - Vi devas kuri pli ol dek kilometrojn.
  • La vojo larĝis dudek metrojn aŭ iom pli. - La vojo larĝis dudek metrojn aŭ iom pli.
  • La monto Everesto estas ok mil okcent kvardek ok metrojn alta. - La monto Everesto estas ok mil okcent kvardek ok metrojn alta.
  • Ili staris nur kelkajn metrojn for de mi. - Ili staris nur kelkajn metrojn for de mi.
  • La domo estis ducent metrojn distanca. - La domo estis ducent metrojn distanca.

Mezuro sen rolmontrilo

Mezuro povas ankaŭ aperi en frazrolo, kiu ne havu rolmontrilon: Dek jaroj estas tre longa tempo. Dek jaroj estas ĉi tie subjekto. Pasis du tagoj. Du tagoj rolas kiel subjekto.

Tempopunkto

Frazparto kun N-finaĵo povas esti adjekto, kiu montras tempopunkton. Tia N-adjekto respondas la demandojn: kiam?, kiudate?, kiutage?, kiujare?, kiufoje? k.s. Oni povas diri, ke tia N-finaĵo estas anstataŭigo de tempa prepozicio, ordinare en:

  • Unu tagon estis forta pluvo. = En unu tago... - Unu tagon estis forta pluvo. = En unu tago...
  • Ĉiun monaton li flugas al Pekino. - Ĉiun monaton li flugas al Pekino.
  • Georgo Vaŝington estis naskita la dudek duan de Februaro de la jaro mil sepcent tridek dua. = ...en la dudek dua tago de Februaro... - Georgo Vaŝington estis naskita la dudek duan de Februaro de la jaro mil sepcent tridek dua. = ...en la dudek dua tago de Februaro...

Ĉe nomoj de semajntagoj, akuzativa substantivo montras precizan konatan tagon: dimanĉon = "en certa konata dimanĉo", eĉ se oni ne uzas la. Adverba formo de tia tagonomo normale montras, ke temas ĝenerale pri tiaj tagoj: dimanĉe = "en dimanĉoj, en ĉiu dimanĉo": Mi alvenos en Lyon lundon la 30-an de Aŭgusto.

En horesprimoj oni uzu je, precipe se la vorto horo estas forlasita, por ne konfuzi horon kun dato:

  • Tio okazis la dekan. = To wydarzyło się dziesiątego dnia miesiąca.
  • Tio okazis je la deka. = Tio okazis je la deka horo de la tago.

Tempopunkto sen rolmontrilo

Tempopunkto povas ankaŭ aperi en frazrolo, kiu ne havu rolmontrilon: Hodiaŭ estas sabato, kaj morgaŭ estos dimanĉo. Sabato kaj dimanĉo rolas kiel subjekto.

Kierunek

N-adjektoj kaj N-suplementoj povas montri direkton. Tiam ili respondas la demandojn al kiu loko?, en kiu direkto? k.s.

Sola N-finaĵo

  • Morgaŭ mi veturos Kinŝason. = ...al Kinŝaso. - Morgaŭ mi veturos Kinŝason. = ...al Kinŝaso.
  • La vagonaro veturas de Tabrizo Teheranon. - La vagonaro veturas de Tabrizo Teheranon.

Solan direktan N-finaĵon oni uzas nur kiam temas pri iro al la interno de io. Oni ne diras iri muron, iri kuraciston, sed iri al muro, al kuracisto. Efektive oni uzas solan direktan N preskaŭ nur ĉe nomoj de lokoj (precipe ĉe urbonomoj).

N kun en, sur kaj sub

Direkta N-finaĵo aperas plej ofte kune kun en, sur kaj sub, la tri plej gravaj lokaj prepozicioj. Kiam en, sur kaj sub montras simplan pozicion, oni uzas ilin sen la finaĵo N. Sed se oni volas montri, ke io moviĝas al tiu loko, oni devas kompletigi per rolmontrilo, kiu montras direkton. Teorie oni povus uzi al (al en, al sur, al sub), sed en la praktiko oni uzas ĉiam N-finaĵon:

  • sur la tablo - na stole = en pozicio sur la tablosur la tablon - na stół = al pozicio sur la tablo, al sur la tablo
  • sub la granda lito - pod dużym łóżkiem = en loko sub la granda litosub la grandan liton - pod duże łóżko = al loko sub la granda lito, al sub la granda lito
  • La hundo kuras en nia domo. - Pies biega w naszym domu.

    Pies jest w domu i biega tam.

  • La hundo kuras en nian domon. - La hundo kuras en nian domon.

    La hundo estis ekster la domo sed kuras nun al la interno de la domo.

  • Mi metis ĝin sur vian tablon. - Mi metis ĝin sur vian tablon.

    Ĝi estis en alia loko, kaj mi movis ĝin al la tablosurfaco.

Ĉe aliaj lokaj prepozicioj ol en, sur kaj sub oni ofte ne uzas direktan N-finaĵon, sed lasas al la kunteksto montri, ke temas pri direkto. Sed oni ja povas uzi direktan N ankaŭ ĉe aliaj lokaj prepozicioj, se tio helpas al klareco:

  • La hirundo flugis trans la riveron, ĉar trans la rivero sin trovis aliaj hirundoj. - La hirundo flugis trans la riveron, ĉar trans la rivero sin trovis aliaj hirundoj.
  • La sago iris tra lian koron.La sago plene penetris lian koron. - La sago iris tra lian koron. ≈ La sago plene penetris lian koron.

    Se oni uzas direktan N-finaĵon post tra oni emfazas, ke la tra-movo plene trairas, kaj pluiras el la loko.

  • La vojo kondukis preter preĝejon. - La vojo kondukis preter preĝejon.

    Se oni uzas direktan N-finaĵon post preter, oni akcentas, ke la preter-movo pluiras for de la afero.

  • Siajn brakojn ŝi metis ĉirkaŭ mian kolon. - Siajn brakojn ŝi metis ĉirkaŭ mian kolon.

    Oni iafoje uzas ĉirkaŭ + N-finaĵon ankaŭ por montri moviĝon al loko, kiun oni atingas per ĉirkaŭmovo ĉirkaŭ io alia: Li kuris ĉirkaŭ la angulon de la domo.

  • Li kuris kontraŭ la muron kaj vundis sin. - Li kuris kontraŭ la muron kaj vundis sin.

    Por montri, ke kontraŭmovo atingas sian celon, kaj kuntuŝiĝas kun ĝi, oni povas uzi kontraŭ plus N-finaĵon.

  • Gardu vin, ke vi ne venu plu antaŭ mian vizaĝon. = ...al loko antaŭ mia vizaĝo. ...al antaŭ mia vizaĝo. - Gardu vin, ke vi ne venu plu antaŭ mian vizaĝon. = ...al loko antaŭ mia vizaĝo. ...al antaŭ mia vizaĝo.
  • Mi estis en la urbo kaj iris poste ekster ĝin. = ...al ekster ĝi. - Mi estis en la urbo kaj iris poste ekster ĝin. = ...al ekster ĝi.
  • Li iris inter la patron kaj la patrinon. - Szedł między ojcem a matką.

    Celem było miejsce między ojcem a matką.

  • Morgaŭ mi venos ĉe vin. - Jutro przyjdę do ciebie.

    Zwykle stosuje się: Morgaŭ mi venos al vi.

En iaj okazoj oni kutimas ne uzi direktan N-finaĵon, ĉar la vera celo estas subkomprenata esprimo. Tiu esprimo havus N-finaĵon, se oni enmetus ĝin:

  • Jakob enfosis ilin sub la kverko. - Jakob enfosis ilin sub la kverko.

    La vera celo estas la grundo: Jakob enfosis ilin en la grundon sub la kverko.

  • Oni metis antaŭ mi manĝilaron. = Oni metis sur la tablon antaŭ mi manĝilaron. - Oni metis antaŭ mi manĝilaron. = Oni metis sur la tablon antaŭ mi manĝilaron.

Tamen ne estus eraro diri sub la kverkon kaj antaŭ min, ĉar ankaŭ tiuj esprimoj povas esti rigardataj kiel celoj en tiuj frazoj.

Lokaj prepozicioj estas ofte uzataj en figura senco. Io abstrakta, neloka, estas esprimata kvazaŭ loko. Ankaŭ tiam oni povas uzi direktan N-finaĵon por esprimi figuran direkton, ekz: Mi ŝanĝos ilian malĝojon en ĝojon.

Kelkaj prepozicioj per si mem montras direkton: al, ĝis, el kaj de. Tiuj prepozicioj neniam montras pozicion. Post ili oni ne uzu N-finaĵon: al la urbo, ĝis la fino, el la lernejo, de la komenco.

N post lokaj adverboj

Oni povas meti la finaĵon N ankaŭ post lokaj adverboj kun E-finaĵo, kaj post lokaj tabelvortoj por montri direkton al ia loko:

  • hejme = w domu → hejmen = do domu
  • urbe = w mieście → urben = do miasta
  • ekstere = ekster io → eksteren = al la ekstero de io
  • tie = w tym miejscu → tien = do tego miejsca, w tym kierunku
  • kie = w którym miejscu → kien = do jakiego miejsca, w jakim kierunku
  • ĉie = w każdym miejscu → ĉien = do każdego miejsca, w każdym kierunku
  • ie = w jakimś kierunku → ien = do jakiegoś miejsca, w jakimś kietunku
  • nenie = w żadnym miejscu → nenien = do żadnego miejsca, w żadnym kierunku

N por aliaj signifoj

N-adjektoj kaj N-suplementoj montras plej ofte mezuron, tempopunktondirekton, sed iafoje tia N-frazparto montras alian rolon, por kiu oni normale uzas prepozicion:

  • Mi ridas je lia naiveco. = Mi ridas pro lia naiveco. = Mi ridas lian naivecon. - Śmieję się z twojej naiwności. = Śmieję się przez twoją naiwność. = Wyśmiewam twoją naiwność.
  • Neniam ŝi miros pri/pro sia propra malaltiĝo.Neniam ŝi miros sian propran malaltiĝon. - Neniam ŝi miros pri/pro sia propra malaltiĝo. → Neniam ŝi miros sian propran malaltiĝon.

Teorie oni povas ĉiam anstataŭigi prepozicion per N, se la senco ne fariĝas malklara. Aparte ofte oni uzas N anstataŭ je. La regulo pri klareco tamen preskaŭ ĉiam malebligas uzi N anstataŭ la demovaj prepozicioj de kaj el, ĉar N mem estas almova rolmontrilo. Iafoje oni tamen renkontas frazojn kiel: Ili eliris la buson. Tiam la N-finaĵo estas objekta: la buso estas objekto de la ago "eliri". Estas multe pli klare, kaj sekve rekomendinde, diri: Ili eliris el la buso.

Biernik i nazwy własne

Przy w pełni zesperantyzowanych nazwach własnych używa się biernika według wcześniej pokazanych zasad:

  • Mi vidis Karlon. - Widzę Karla.
  • Elizabeton mi renkontis hieraŭ en la urbo. - Elżbietę spotkałem wczoraj w mieście.
  • Tokion ni tre ŝatas. - Bardzo lubimy Tokio.

Niezesperantyzowane nazwy własne mogą pojawiać się bez końcówki O. W tych nazwach można również opuścić końcówkę N, nawet jeśli sytuacja w zdaniu wymagałaby jej użycia:

  • Ni renkontis Zminska. - Spotkaliśmy Zminska.

    Polskie nazwisko jest rzeczownikiem, ale bez końcówki N.

  • Ŝi ludis la Prière d'une vierge. - Grała la Prière d'une vierge.

    Francuska nazwa utworu muzycznego odgrywa rolę rzeczownika, ale nie ma końcówki N.

  • Li admiras Zamenhof. - On podziwia Zamenhofa.

    Nazwisko Zamenhof odgrywa rolę rzeczownika bez końcówki N.

Jeśli nazwa może przyjąć końcówkę N (jeśli kończy się samogłoską), można ją oczywiście dodać. Można również dodać końcówkę O do zapożyczenia. Jeśli jednak używa się końcówki O, należy również używać N, jeśli sytuacja w zdaniu tego wymaga. Można również przedłożyć tytuł czy podobne wyrażenie, które może otrzymać końcówkę N:

  • Ĉu vi konas Anna? - Czy znasz Annę?

    Imię Anna jest rzeczownikiem bez końcówki N

  • Ĉu vi konas Annan? - Czy znasz Annę?

    La nomo Anna rolas objekte kun N-finaĵo.

  • Ĉu vi konas mian amikinon Anna? - Czy znasz moją przyjaciółkę Annę?

    Anna estas nominacio de mian amikinon, kaj nepre ne havu N-finaĵon ĉi tie.

  • Li renkontis Vigdís Finnbogadóttir. - On spotkał Vigdísa Finnbogadóttira.

    Islandzkie imię Vigdís Finnbogadóttir jest rzeczownikiem bez esperanckich końcówek.

  • Li renkontis Vigdíson Finnbogadóttir. - On spotkał Vigdísa Finnbogadóttira.

    Imię ma końcówkę O i N. Często esperantyzuje się tylko pierwsze imię danej osoby, albo dodaje się końcówkę O do nieesperanckiej formy imienia, ale zostawia się oryginalną wersję nazwiska bez esperanckich końcówek. Końcówki N używa się więc tylko przy pierwszym imieniu. Jednak nie jest to reguła, a jedynie zwyczaj. (Można również napisać Vigdís-on z myślnikiem.)

  • Li renkontis prezidanton Vigdís Finnbogadóttir. - Spotkał prezydenta Vigdísa Finnbogadóttira.
Wróć do góry