Więcej

Przyimek da łączy wyrażenia ilościowe z wyrażeniami rzeczownikowym, które jedynie oznaczają daną „substancję” (jako coś nieograniczonego i nieokreślonego):

ilość "substancja"
unu kilogramo da pano
litro da lakto
skatolo da rizo
amason da komencantoj
du milionoj da rubloj
iom da valizoj
tiom da feliĉo
multe da problemoj

Wyrażenie ilościowe wskazuje natomiast na ilość danej substancji. Stanowią je frazy rzeczownikowe, przysłówki ilościowe lub ilościowe słówka przysłówkowe.

Fraza „rzeczownikowa” wskazuje jaka substancja stanowi daną ilość:

  • En la botelo estas litro da lakto. - W butelce jest litr mleka.
  • Ŝi aĉetis faskon da ligno. - Ona kupiła wiązkę drewna.
  • Tiu ĉi rivero havas ducent kilometrojn da longo. - Ta rzeka ma dwieście kilometrów długości.
  • Mi neniam prenas kun mi multon da pakaĵo. - Nigdy nie zabieram ze sobą dużo bagażu.
  • En la urbo troviĝas multe da aŭtoj. - W mieście znajduje się wiele aut.
  • La riĉulo havas multe da mono. - Bogacz ma dużo pieniędzy.
  • Li havas pli da mono, ol li povas kalkuli. - On ma więcej pieniędzy, niż on może policzyć.

Liczebnikiunu, du, tri, kvar, kvin, ses, sep, ok, naŭ, dek, cent, mil — bez da. Są używane jako określenia rzeczownika.

  • Tie loĝas du Esperantistoj. - Tu mieszka dwóch Esperantystów.
  • Mi havas cent pomojn. - Mam sto jabłek.
  • Tiu ĉi vilaĝo havas du mil loĝantojn. - To miasto ma dwa tysiące mieszkańców.

Liczebniki w formie rzeczowników jak miliono (milion), miliardo (miliard), deko (dziesiątka) i cento (setka) wymagają jednak użycia da:

  • Tiu ĉi urbo havas milionon da loĝantoj. - To miasto ma milion mieszkańców.
  • En la kesto estas cento da pomoj. - W skrzyni znajduje się setka jabłek.

Zazwyczaj wyrażenie z da stoi zaraz po frazie określającą ilość, lecz czasem wyrażenie z da może występować samodzielnie. Wtedy to zazwyczaj dane wyrażenie ilościowe znajduje się w innym miejscu zdania (szyk niestandardowy). Czasem jednak wyrażenie ilościowe jest dorozumiane:

  • Da ŝafoj kaj bovoj li havis multe. = Li havis multe da ŝafoj kaj bovoj. - Owiec i krów miał on wiele.
  • Da pulvo ni havas kiom vi volas. = Ni havas tiom da pulvo, kiom vi volas. - Mamy tyle proszku ile zechcesz.

Nie należy używać końcówki N po da

Po przyimku da nigdy nie używa się końcówki „-N”. Rzeczownikowe wyrażenie z da samo nigdy nie może być obiektem. Wyrażenie ilościowe poprzedzające da wciąż jednak może obiektem stanowić: Li portas multon da valizoj. (On niesie wiele walizek.)

Jednakże wyrażenie ilościowe często jest przysłówkiem lub słowem przysłówkowym, które nie mogą otrzymać końcówki -N, nawet jeśli działa pełni jego rolę:

  • La riĉulo havas multe da mono. = La riĉulo havas multon da mono. - Bogacz ma dużo pieniędzy.

    Absolutnie nie: La riĉulo havas multe da monon.

  • Kiom da pano vi volas? = Kiel grandan kvanton da pano vi volas? - Ile chcesz chleba? = Jak dużą ilość chleba chcesz?

    Absolutnie nie: Kiom da panon vi volas?

Kiedy nie używa się da?

Jeśli nie mowa o ilości, mierze lub liczbie, ale np. o rodzaju obiektu, nie należy używać da, ale tak jak zazwyczaj de:

  • Ni manĝis specon de fiŝo. - Zjedliśmy jakiś rodzaj ryby.

    Słowo speco (rodzaj/gatunek) nigdy nie może wyrażać ilości, miary lub liczby. Stąd nie należy mówić: speco da...

  • Ĉe ni estas manko de akvo. - Występuje u nas brak wody.

    Słowo manko (brak) nigdy nie wyraża ilości, miary lub liczby.

  • Pro perdo de kuraĝo ili ne venis. - Z braku odwagi nie przyszli.

    Słowo perdo (brak) nigdy nie wyraża ilości, miary lub liczby.

Nigdy nie używaj da w stosunku do przymiotnika, nawet gdy wyraża ilości, miary lub liczby:

  • Ni renkontis multajn homojn. (= Ni renkontis multe/multon da homoj.) - Spotkaliśmy wielu ludzi.

    Przymiotniki ilości, multa(j), kelka(j), pluraj itp. wiążą się bezpośrednio z określanym (wymierzonym) rzeczownikiem, bez użycia da.

  • La botelo estas plena de/je akvo. - Butelka jest pełna wody.

    Przymiotnik plena (pełny) za każdym razem wyraża nie ilość, lecz stan. Również przysłówek plene (pełno) nie wyraża ilości: Tie estas plene de/je homoj. Nie mówi się plena da... lub plene da....

  • Tie ni trovis ĉambron plenan de/je rubaĵoj. - Znaleźliśmy tam pokój pełen śmieci.

Cześć zdania zawierająca określnikila, tiu, ĉiu, zaimki dzierżawcze… - jest określona, a więc ograniczona i indywidualna (nie jest niepoliczalną „substancją”). Dlatego też przed takim frazami nie używa się da, ale raczej de lub el:

  • Ni manĝis iom de/el la pano. - Zjedliśmy trochę chleba.
  • Ili aĉetis kelkajn botelojn de/el tiuj vinoj. - Kupili kilka butelek tegoż wina.

Zaimek osobowy zazwyczaj wskazuje jedną lub wiele określonych indywidualności. Dlatego przed zaimkami osobowymi nie stosuje się da, lecz raczej de lub el:

  • Ni manĝis iom de/el ĝi (= el la pano). - Zjedliśmy nieco chleba.
  • Ili aĉetis kelkajn botelojn de/el ili (= de/el tiuj vinoj). - Kupili kilka butelek tego wina.

Gdy ilość lub liczba jest już wskazana przez liczebnik lub przymiotnik, nie używa się da, lecz raczej de lub el:

  • Ŝi pagis kotizon de cent eŭroj. - Zapłaciła opłatę w wysokości stu euro.

    Słowo kotizo (opłata) nigdy nie wyraża ilości. Można jednak powiedzieć ŝi pagis cent eŭrojn da kotizo.

  • Ni gustumis tre multe de unu vino. - Próbowaliśmy dużo jednego wina.
  • Ili manĝis ĉiom de/el tuta bovo. - Oni zjedli wszystko z całej krowy (/całą krowę).
  • Li trinkis iom de/el kelkaj bieroj. - Wypili nieco z kilku piw.

Jeśli rzeczownik w liczbie pojedynczej samodzielnie wyraża wyraźnie ograniczoną ilość, nie używa się da:

  • Unu tago estas tricent-sesdek-kvinonotricent-sesdek-sesono de jaro. - Jeden dzień to jedna trzysta sześćdziesiąta piąta lub jedna trzysta sześćdziesiąta szósta roku.

    Jaro (rok) wskazuje sam w sobie jasno ograniczony czas.

  • Ili fortranĉis duonon de centimetro. - Odcięli pół centymetra.

Niektóre słowa czasami wyrażają ilość, a czasem coś innego. To zamierzone znaczenie decyduje, czy należy użyć da, czy raczej innego przyimka:

  • Glaso de vino estas glaso, en kiu antaŭe sin trovis vino, aŭ kiun oni uzas por vino; glaso da vino estas glaso plena je vino. - Kieliszek (od) wina to kieliszek, w którym znajduje się wino lub który służy do wina; kieliszek wina to kieliszek wina pełen.

    Glaso (kieliszek) raz wskazuje indywidualność, a raz ilość.

  • Ili konstruis grandan reton da/de komputiloj. - Skonstruowali wielką sieć komputerów.

    Se la esprimo grandan reton montras, kiom da komputiloj estis, tiam oni diru da komputiloj. Sed se grandan reton montras, kiamaniere la komputiloj interrilatas (en la formo de granda reto), tiam oni diru de komputiloj.

La uzo de da do dependas de tio, kion la parolanto volas diri. Por helpi sin, oni povas imagi demandon, al kiu la frazo povus respondi:

  • Kiom da soldatoj estis? — Estis grupo da soldatoj! - Kiom da soldatoj estis? — Estis grupo da soldatoj!
  • Kia grupo ĝi estas? — Ĝi estas grupo de soldatoj! - Kia grupo ĝi estas? — Ĝi estas grupo de soldatoj!
  • Kiom da rozoj vi volas? — Mi volas bukedon da rozoj! - Kiom da rozoj vi volas? — Mi volas bukedon da rozoj!
  • Kian bukedon vi volas? — Mi volas bukedon de rozoj! - Kian bukedon vi volas? — Mi volas bukedon de rozoj!

Necesas ofte atenti, ĉu la posta vorto estas pli grava (→ da), aŭ la antaŭa vorto (→ de). Grupo da soldatoj estas unuavice soldatoj (en grupa kvanto). Grupo de soldatoj estas unuavice grupo (kiu konsistas el soldatoj). Bukedo da rozoj estas rozoj (en bukeda kvanto). Bukedo de rozoj (aŭ bukedo el rozoj) estas bukedo (kiu konsistas el rozoj).

La uzo de la prepozio da iom evoluis kaj ŝanĝiĝis dum la historio de Esperanto. Tial en malnovaj tekstoj oni povas trovi da, kie devus esti deel laŭ la ĉi-antaŭaj klarigoj.

"Da-izm"

En parola Esperanto disvastiĝis malĝusta maniero uzi da, kiun oni povas nomi "da-ismo". En tiu uzo da ne havas postan esprimon, kies rolon ĝi povus montri. Da ĉesis esti prepozicio. Tiam da nur montras, ke la antaŭa esprimo estas kvanta:

  • Mi havas multe da.
  • Kiom da vi volas? Da ĉi tie ne rilatas al la posta vi.
  • Ili kunportis tiom da, ke ĉiu povis ricevi iom da.

Kulpas pri tio ĉi interalie multaj lernolibroj, kiuj instruas da kvazaŭ ĝi apartenus ĉefe al la antaŭa vorto. Sed da apartenas unuavice al tio, kio staras poste.

Iuj asertas, ke temas pri ordinara subkompreno:

  • Mi havas multe da mono.Mi havas multe da. - Mam dużo pieniędzy.
  • Kiom da viando vi volas?Kiom da vi volas? - Kiom da viando vi volas?

En tia subkomprenado oni tamen normale forlasas ankaŭ la prepozicion: Li estas instruisto de lingvoj.Li estas instruisto. Ne: Li estas instruisto de. Tial, se oni volas forlasi la vorton post da, tiam oni forlasu ankaŭ da.

Oni do diru simple: Mi havas multe. Kiom vi volas? Ili kunportis tiom, ke ĉiu povis ricevi iom. Vortoj kiel multe, tiom kaj iom estas kvantaj per si mem. Ili neniel bezonas da por povi esprimi kvantan signifon. Nur se oni volas montri, el kio konsistas la kvanto, oni uzu da, sed tiam nepre kun substantiva frazparto poste.

Wróć do góry